Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Acı Düvelek (Ecballium elaterium) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Acı Düvelek fotoğraf 1Acı Düvelek fotoğraf 2Acı Düvelek fotoğraf 3Acı Düvelek fotoğraf 4Acı Düvelek fotoğraf 5Acı Düvelek fotoğraf 6
Fotoğraflar: Daniel VILLAFRUELA., CC BY-SA 4.0 · User:Carstor, CC BY-SA 3.0 · Daniel VILLAFRUELA., CC BY-SA 4.0 · Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0 · Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 4.0 · Lazaregagnidze, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Acı Düvelek

Ecballium elaterium (L.) A.Rich.

Diğer adları
Eşek hıyarı, cırtatan, acı hıyar, patlayan hıyar; İngilizce: squirting cucumber, exploding cucumber
Familya
Cucurbitaceae (Kabakgiller)
Kullanılan kısım
Meyve (yalnızca botanik tanıtım amaçlı; tüketilmez)

Acı düvelek (Ecballium elaterium), olgunlaşan meyvesinin tohumlarını sıvısıyla birlikte metrelerce fırlatmasıyla tanınan, Akdeniz çevresi yol kenarlarında yetişen sürünücü bir otsu bitkidir. Eşek hıyarı ve cırtatan adlarıyla da bilinir. Zehirlidir ve kesinlikle yenmez.

Botanik özellikleri

Ecballium elaterium, kabakgiller ailesinin tek türlü (monotipik) bir cinsini oluşturur. Diğer kabakgillerin aksine sülünsüz, yani tırmanma bıyığı olmayan, yere yayılan kalın gövdeli bir bitkidir. Gövde ve yapraklar sert, kıllı ve gri-yeşil renklidir. Sarı çiçekleri yaz boyunca açar.

Meyve, dört ila altı santimetre uzunluğunda, tüylü, yeşil ve uzunlamasına yuvarlak bir hıyar biçimindedir. Olgunlaştığında içindeki basınç artar ve sap ile meyve arasındaki bağ koparak tohumlar sıvıyla birlikte hızla dışarı fırlar. Bu mekanizma, bitkiye hem İngilizcede squirting cucumber hem de Türkçede cırtatan adını kazandırmıştır.

Tarihçe

Bitki antik dönemden beri bilinmektedir; Dioskorides De Materia Medica'da, Plinius da Naturalis Historia'da bu bitkiyi anar. Cins adı Yunanca fırlatmak anlamındaki ekballein sözcüğünden gelir ve meyvenin kendine özgü davranışını anlatır. Bitkinin Akdeniz ülkelerinde geniş yayılışı nedeniyle halk arasında pek çok yerel adı oluşmuştur.

Türkçedeki eşek hıyarı, acı düvelek ve cırtatan gibi adlar, bitkinin hem meyve biçimine hem de sıvıyı fırlatma özelliğine gönderme yapar. Tarih boyunca çocuklar için merak konusu olmuş, ancak zehirli niteliği nedeniyle uzman olmayanlara hep uzak durmaları öğütlenmiştir.

Kültürdeki yeri

Acı düvelek sıcak ve kurak bölgeleri sever; kumlu, yarı bozulmuş ve ruderal yerlerde, yol kenarlarında, harabelerde ve ekili olmayan arazide kendiliğinden çoğalır. Türkiye'nin Ege, Akdeniz, Marmara ve İç Anadolu kesimlerinde yaygındır. Tohumla çoğalır ve bir kez yerleştiği alanlarda çok yıllık kalın köklü bir bitki olarak kalır.

Bitki hakkında en önemli kural güvenliktir. Sıvısı cildi ve gözleri tahriş edebilir; bu nedenle bitkiye eldivensiz dokunulmamalı, olgunlaşmış meyveye yaklaşılmamalıdır. Çocukların ve evcil hayvanların bulunduğu alanlarda bu bitkiye karşı dikkatli olunmalıdır.

Mutfakta

Acı düvelek mutfakta kullanılmaz. Bitkinin tüm kısımları zehirlidir; meyvesi, tohumu ve suyu kesinlikle yenmez ve içilmez. Hıyara benzemesi yanıltıcıdır; yabani yerlerde rastlanan bu tür asla gıda amacıyla toplanmamalıdır.

Bitki herhangi bir şekilde elde edilmiş olsa bile uzman bilgisi dışında işlenmemeli, çocukların ulaşamayacağı, kapalı ve etiketli bir kapta saklanmalıdır. Şüpheli bir temas ya da yeme durumunda derhâl bir sağlık kuruluşuna ve zehir danışma hattına başvurulmalıdır.

Sık sorulan sorular

Acı düvelek nedir?

Acı düvelek, meyvesi olgunlaşınca tohumlarını fırlatan, zehirli sürünücü bir otsu bitkidir; eşek hıyarı ve cırtatan adlarıyla da bilinir.

Acı düveleğin Latince adı nedir?

Bilimsel adı Ecballium elaterium (L.) A.Rich.'dir; kabakgiller (Cucurbitaceae) familyasındandır.

Acı düvelek nerede yetişir?

Akdeniz çevresinde, yol kenarları ve kumlu ruderal alanlarda yaygındır; Türkiye'de de sık görülür.

Acı düvelek yenir mi?

Hayır. Zehirlidir, hiçbir kısmı yenmez ve içilmez; yalnızca uzman bilgisiyle ele alınmalıdır.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica
Plinius, Naturalis Historia
Davis, P.H. (ed.) Flora of Turkey and the East Aegean Islands
Mabberley's Plant-Book (Cambridge University Press)
Kew Science, Plants of the World Online (POWO)
Baytop, T. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü (TDK, 1994)

WhatsApp