Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Andız otu (Inula helenium L.), papatyagillerden, sarı çiçekli ve iri yapraklı çok yıllık bir bitkidir. Kurutulmuş kökü aktar dükkânlarında "andız kökü" adıyla satılır. Adı, aynı yöredeki andız ağacı (Juniperus drupacea) ile sıkça karıştırılır; bu iki bitki birbiriyle akraba değildir.
Botanik özellikleri
Inula helenium, boyu iki metreyi bulabilen, gür ve dik gövdeli çok yıllık bir otsu bitkidir. Alt yaprakları geniş, yumurta biçimli ve saplı, üst yaprakları ise gövdeyi saran yapıdadır; yaprakların alt yüzü yumuşak tüylerle kaplıdır. Yazın gövdenin ucunda, çapı sekiz-on santimetreyi bulan, güneşi andıran sarı ışınlı bileşik çiçek başları açar. Familyasının tipik özelliği olarak çiçek başı aslında çok sayıda küçük çiçekten oluşur.
Bitkinin kalın, etli ve çok başlı kökü, aktarlıkta kullanılan kısmıdır. Taze kök kolay kesilir; kuruyunca sertleşir, dışı kahverengi, içi açık renkli ve reçinemsi bir görünüm alır, kendine özgü kuvvetli bir kokusu olur. Tür, Orta ve Batı Asya kökenlidir; Avrupa'nın birçok yerinde bahçelerden kaçarak doğallaşmıştır. Türkiye'de nemli çayırlarda, dere kenarlarında ve yüksekçe yaylalarda görülür.
Andız otu adı yurdumuzda iki ayrı bitki için kullanıldığından kafa karışıklığı yaşanır. Andız ağacı olarak bilinen Juniperus drupacea, Toros ve Ege dağlarında yetişen bir iğne yapraklıdır ve botanik açıdan tamamen ayrı bir gruba girer. Bu karışıklık yüzünden satın alırken Latince adı ve kullanılan kısmı sormakta yarar vardır.
Tarihçe
Bitkinin Latince tür adı helenium, Eski Yunan'daki Helen adıyla ilişkilendirilmiştir; Plinius ve Dioskorides gibi antik yazarlar bu bitkiden ya da yakın akrabalarından söz eder. Ortaçağ Avrupa'sında manastır bahçelerinde yetiştirilen bitkiler arasında yer aldı ve şekerlemeyle şarap aromalandırmada kullanılan kökler olarak tarif edildi. Grieve'in A Modern Herbal adlı eseri bitkinin İngiltere'deki eski kayıtlarını ve halk adlarını ayrıntılı biçimde toplamıştır.
Osmanlı ve Anadolu aktarlık geleneğinde andız kökü, kuru kökleri biçiminde alınıp satılan bitkisel ürünler arasında yer aldı. Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, andız adının yöreden yöreye farklı bitkilere verildiğini kayda geçirir. Bu çok anlamlılık, adın tarihsel olarak da dağınık kullanıldığını gösterir.
Kültürdeki yeri
Andız otu, derin, nemli ve humuslu topraklarda, güneşli ya da yarı gölgeli yerlerde iyi gelişir. Tohumla veya sonbaharda kök bölünmesiyle çoğaltılır; yerleşik bir bitki yıllarca aynı yerde kalabilir. Büyük boyu nedeniyle süs bahçelerinde arka sıralarda, çiçek tarhlarının fonunda kullanılır.
Kökler genellikle bitkinin ikinci ya da üçüncü yılında, sonbaharda yapraklar solarken sökülür. Yıkanıp ince dilimlendikten sonra gölgede veya hafif ısıtılmış ortamda kurutulur. Doğadan toplamak yerine tarımı yapılan bitkiyi tercih etmek, yabani popülasyonların korunmasına katkı sağlar.
Mutfakta
Andız kökü günümüz Türk mutfağında yaygın bir malzeme değildir. Avrupa'da geçmişte kökün şekerlenerek tatlı olarak yenildiği ve içeceklerin aromalandırılmasında kullanıldığı kaynaklarda geçer; bugün bu kullanım büyük ölçüde unutulmuştur. Yemek tarifi olarak önerilen bir kullanım biçimi bulunmaz, bu nedenle ürün esas olarak kuru bitki olarak satılır.
Kurutulmuş kök, ışıktan ve nemden uzak, hava almayan cam ya da kâğıt ambalajda saklanır. Öğütülmüş toz hâli daha çabuk kokusunu kaybettiğinden, bütün ya da dilimli satın alınması önerilir. Uygun koşullarda bir-iki yıl rengini ve kokusunu korur.
Sık sorulan sorular
Andız otu nedir?
Andız otu (Inula helenium), papatyagillerden, sarı çiçekli ve kalın köklü çok yıllık bir bitkidir. Aktarlarda kurutulmuş kökü satılır.
Andız kökü ile andız ağacı aynı mıdır?
Hayır. Andız ağacı Juniperus drupacea adlı bir iğne yapraklıdır, andız otu ise Inula helenium'dur. Aynı yöresel adı taşımaları karışıklığa yol açar.
Latince adı nedir?
Inula helenium L.; İngilizcede elecampane olarak bilinir.
Nasıl saklanır?
Kurutulmuş kök, serin ve kuru yerde, ağzı kapalı kapta ve ışıktan uzakta saklanır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica Plinius, Naturalis Historia Grieve, M. (1931). A Modern Herbal Baytop, T. (1994). Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK Davis, P.H. (ed.). Flora of Turkey and the East Aegean Islands Kew Plants of the World Online (POWO)