Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Dorema ammoniacum D.Don (güncel kabul edilen ad: Ferula ammoniacum (D.Don) Spalik, Piwczyński & Wojew.)
Diğer adları
Çadır uşağı, amonyak zamkı, uşak; İngilizce gum ammoniac, ammoniacum
Familya
Apiaceae (Maydanozgiller)
Kullanılan kısım
Gövdeden sızan zamk-reçine
Çadır uşağı, İran ve Orta Asya'nın kurak bozkırlarında yetişen, iri bir maydanozgil bitkisidir. Gövdesinden sızan sütümsü zamk-reçine, amonyak zamkı adıyla eski çağlardan beri tütsü ve vernik ticaretine konu olmuştur. Adı, Mısır'daki Siwa vahasında bulunan Ammon tapınağına dayandırılır.
Botanik özellikleri
Dorema ammoniacum, 1,5-2 metreye kadar boylanabilen, güçlü ve sert gövdeli çok yıllık bir bitkidir. Alt yapraklar büyük, geniş ve parçalıdır; üstte ise çiçek salkımları küresel küçük şemsiyecikler hâlinde dizilir. Gövde, yaşlandıkça kalınlaşır ve içi süngerimsi bir yapı alır. Bitki, çiçeklendikten sonra tohum verip ölür.
Tür İran'ın, Afganistan'ın ve Orta Asya bozkırlarının kurak, taşlı ve kumlu alanlarında bulunur. Kaynaklara göre gövdesi böcek sokmalarıyla yarıldığında sütümsü bir özsu sızar; bu özsu havada katılaşarak topaklar ve damlalar oluşturur. Bu topaklar toplanır, ayıklanır ve ticarete sunulur.
Tarihçe
Amonyak zamkı adı Latince ammoniacum sözcüğünden gelir. Plinius, Naturalis Historia'da bu zamkı Kuzey Afrika'daki Ammon tapınağının çevresiyle ilişkilendirir; Dioskorides de De Materia Medica'da ammoniakon adıyla anar. Siwa vahasındaki Ammon tapınağı, İskender'in kâhine danışmak üzere ziyaret ettiği yer olarak da bilinir.
Eski çağlarda Kuzey Afrika'dan gelen zamkın hangi bitkiden alındığı kesin değildir; bazı araştırmacılar bunun bir Ferula türü olduğunu düşünür. Zamanla ticaret yolları değişmiş ve İran kaynaklı Dorema ammoniacum, Avrupa'da yaygın amonyak zamkının kaynağı olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle antik adla modern bitki arasındaki ilişki konusunda temkinli olmak gerekir.
Kültürdeki yeri
İran ve Orta Asya'da zamk toplayıcılığı, kırsal bir geçim koludur. Bitkilerin gövdelerinden sızan zamk, yaz aylarında toplanır ve pazar bölgelerine taşınır. Zamk tarihsel olarak tütsü, vernik, tutkal ve parfüm ham maddesi olarak ticaret konusu olmuştur.
Türkiye'de çadır uşağı yetişmez; ticarete gelen zamk ithaldır. Bilinen kullanım alanı, geleneksel tütsü karışımları, eski cilalar ve bazı el sanatlarıdır. Siwa vahasının ve Ammon tapınağının tarih içindeki ünü, adın kökenine ayrı bir ilgi katar.
Mutfakta
Çadır uşağı mutfakta kullanılmaz; zamk-reçine yemeklere eklenmez. Tarihsel olarak tütsü, tutkal ve vernik amaçlı bilinir. Bu nedenle bu sitede bir besin ya da baharat olarak sunulmaz.
Zamk, hava almayan kapalı bir kapta, serin, kuru ve karanlık bir yerde saklanır. Isıda yumuşayıp topaklaşabilir. Tütsü olarak yakılırsa ortam havalandırılmalı, çocuklardan ve hayvanlardan uzak tutulmalıdır.
Sık sorulan sorular
Çadır uşağı nedir?
Çadır uşağı, İran ve Orta Asya'da yetişen Dorema ammoniacum adlı iri maydanozgil bitkisidir. Gövdesinden sızan zamk-reçineye amonyak zamkı denir.
Amonyak zamkı adı nereden gelir?
Ad, Plinius ve Dioskorides'in anlattığı, Siwa vahasındaki Ammon tapınağıyla ilişkili antik zamk ticaretinden gelir. Bugün amonyak gazıyla ilgisi yoktur.
Çadır uşağı nerede yetişir?
İran, Afganistan ve Orta Asya'nın kurak, taşlı bozkırlarında yetişir. Türkiye'de doğal olarak bulunmaz.
Amonyak zamkı nasıl saklanır?
Kapalı bir kapta, serin, kuru ve ışıktan uzak saklanır. Isıdan ve nemden korunmalıdır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931. Kew, Plants of the World Online (POWO), Dorema ammoniacum kaydı.