Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Çaltı dikeni, kıvrımlı dikenleri ve şapka biçimli kanatlı meyveleriyle Akdeniz ve Anadolu yamaçlarının en kolay tanınan çalılarındandır. Bilimsel adındaki spina-christi, Hristiyan geleneğinde bu bitkiyle ilişkilendirilen dikenli taç anlatısına gönderme yapar. Kurutulmuş meyveleri bitki çayı olarak da sunulur.
Botanik özellikleri
Paliurus spina-christi, iki-üç metre boyunda dikenli bir çalıdır; bazen küçük bir ağaç halini de alır. Dallar zikzak biçimlidir ve her yaprak koltuğunda ikili diken bulunur: bunlardan biri düz ve dik, diğeri kıvrık ve çengelsidir. Yapraklar basit, yumurta biçimli, kenarı hafif dişli ve üç belirgin nervürlüdür.
Küçük, sarımsı yeşil çiçekleri yaz başında açar. Meyvesi, ortası şişkin, çevresi geniş ve dalgalı bir kanatla çevrili yassı bir kapsüldür; olgunlaşınca açık kahverengine döner ve geniş kenarlı küçük bir şapkaya benzer. Çalı, güneşli ve kurak yamaçlarda, taşlık yerlerde, yol kenarlarında ve çalılıklarda yetişir. Güney Avrupa'dan Batı Asya'ya yayılan bir türdür; Türkiye'de Marmara, Ege, Akdeniz ve iç bölgelerin birçok yamacında bulunur.
Tarihçe
Bilimsel adın ilk bölümü olan Paliurus, antik Yunanca bir bitki adından gelir ve eski yazarlarca dikenli bir çalı için kullanılmıştır. İkinci bölüm olan spina-christi ise Latince İsa'nın dikeni anlamına gelir. Hristiyan geleneğinde, İsa'ya takılan dikenli tacın bu çalıdan yapıldığı yönünde bir anlatı vardır; ancak bunun tarihsel bir kesinliği bulunmaz, bitkiyle ilgili halk inancı olarak kalır.
Antik Akdeniz'de dikenli çalılar çit ve sınır bitkisi olarak kullanılmış, Paliurus da bu işlevle bahçe ve tarla sınırlarında dikilmiştir. Dioskorides de Paliuros adlı dikenli bir bitkiden söz eder. Türkçede çaltı sözü, dikenli çalı anlamına gelen bir sözcüktür; Baytop'un sözlüğü bu bitkinin Türkiye'deki yerel adlarını kaydeder.
Kültürdeki yeri
Anadolu köylerinde dikenli çalılar uzun yıllar bahçe ve tarla çiti olarak kullanılmıştır; çaltı dikeni de sıkı ve çengelli dalları sayesinde geçilmesi zor bir engel oluşturur. Bu nedenle dil ve söz dağarcığında da dikenli, sert ve aşılması güç şeyleri anlatan benzetmelerde yer alır. Kuru dallar yakacak olarak da toplanır.
Kanatlı meyveleri nedeniyle çalının adı bazı yörelerde şapkayı anımsatan sözcüklerle de anılır. Çiçek zamanı arıların sevdiği bir bitki olan çaltı dikeni, yamaçlarda bal arıcılığı çevresinde de bilinir. Yaz sonunda olgunlaşan meyveler, kırsalda toplanıp kurutulan yabani bitkiler arasındadır.
Mutfakta
Olgun meyveler yaz sonu-sonbaharda, tamamen kuruyup kahverengileştiğinde toplanır. Sert ve dikenli bir bitki olduğu için toplama sırasında eldiven kullanmak gerekir. Meyveler gölgede kurutulur, sonra bez torba ya da cam kavanozda saklanır.
Kurutulmuş meyveler, bitki çayı olarak demlenmek üzere satılır; genellikle bir tatlı kaşığı meyve, kaynamış suyla on beş dakika kadar demlenir, tadı hafif odunsu, burukça ve nötrdür. İsteğe göre bal veya tarçınla birlikte içilir. Çaltı dikeni, geleneksel mutfakta pek yaygın bir yemek malzemesi değildir; öne çıkan kullanımı bitki çayı olarak demlenmesidir.
Sık sorulan sorular
Çaltı dikeni hangi bitkidir?
Bilimsel adı Paliurus spina-christi olan, çift dikenli, kanatlı meyveli bir çalıdır. Yamaçlarda ve çalılıklarda yetişir.
Çaltı dikeninin adı nereden gelir?
Bilimsel adındaki spina-christi, Latince İsa'nın dikeni demektir ve Hristiyan geleneğinde dikenli taç anlatısıyla ilişkilendirilir. Çaltı ise dikenli çalı anlamına gelen eski bir sözcüktür.
Çaltı dikeni meyvesi nasıl kurutulur?
Olgun ve kahverengileşmiş meyveler toplanır, gölgede ve havadar bir yerde birkaç gün kurutulur, sonra kavanozda saklanır.
Çaltı dikeni çayı nasıl demlenir?
Bir tatlı kaşığı kurutulmuş meyve, kaynamış suyla on beş dakika demlenir ve süzülür.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, 3. baskı, Cambridge University Press, 2008.