Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Çam Katranı (Pix liquida) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Çam Katranı fotoğraf 1Çam Katranı fotoğraf 2Çam Katranı fotoğraf 3
Fotoğraflar: No machine-readable author provided. PrzemekL assumed (based on copyright claims)., Public domain · Adarsh Patel, CC BY-SA 4.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Çam Katranı

Pix liquida (Pinus spp. odunundan)

Diğer adları
Katran, çam zifti; İngilizce: pine tar
Familya
Pinaceae (Çamgiller)
Kullanılan kısım
Odun (kuru damıtma ürünü)

Çam katranı, çam odununun hava almadan kuru damıtılmasıyla elde edilen koyu renkli, yapışkan bir üründür. Tarihte gemi kalafatında, iplerin ve ahşabın korunmasında kullanılmıştır.

Botanik özellikleri

Çam katranı bir bitki değil, çam türlerinin (Pinus spp.) odunundan elde edilen bir üründür. Özellikle reçine bakımından zengin kök ve kütük odunu, kapalı fırınlarda oksijensiz ortamda ısıtılır; odunun yapı maddeleri parçalanır ve koyu, kıvamlı bir sıvı damlar. Bu sıvıya katran denir; eczacılıkta Latince adı Pix liquida olarak geçer.

Katran, Pinaceae familyasından Pinus cinsi çamlardan elde edilen kaliteli bir üründür. Ardıç ağacından (Juniperus oxycedrus) elde edilen ardıç katranı ise farklı bir bitkiden, farklı bir ham maddeyle yapılan ayrı bir üründür; kokusu ve bileşimi çam katranından ayrılır. Bu ayrımın bilinmesi, ürün adlarını karıştırmamak için önemlidir.

Tarihçe

Katran, antik çağlardan beri Akdeniz ve Kuzey Avrupa'da kullanılan temel bir malzemedir. Plinius, Naturalis Historia'da çam ve ladin gibi ağaçlardan elde edilen zift ve katranın hazırlanışını anlatır; Dioskorides de benzer ürünlerden söz eder. Geminin gövdesindeki derzleri kapatmak ve ahşabı suya karşı korumak için katran ve zift olmazsa olmazdı.

İskandinavya ve Rusya'dan ihraç edilen katran, yüzyıllar boyunca deniz ticaretinin önemli bir malıydı. Halatlar, yelken ipleri, tahta çatılar ve çitler katranlanarak dayanıklı hale getirilirdi. Anadolu'da da orman köylerinde katran ocakları kurulmuş, bazı yörelerde bu iş mesleğe dönüşmüştür.

Kültürdeki yeri

Katran kokusu, eski limanların, tersanelerin ve tahta teknelerin kokusudur; deniz kültürünün hafızasında yer eder. Ahşap bahçe ve ahır yapılarının, kayıkların, tahta oyuncakların ve el sanatlarının korunmasında geleneksel yöntem olarak anılır. Katran ocakları, geçmişin orman köylerinde önemli bir geçim kaynağıydı.

Katran, bugün de ahşap koruma ürünlerinde ve geleneksel el sanatlarında hatırlanan bir malzemedir. Katranlı ürünler satılırken içeriğin hangi ağaçtan elde edildiğinin belirtilmesi önemlidir. Çam katranı ile ardıç katranı karıştırılmamalıdır.

Mutfakta

Çam katranı yenmez; mutfakta ya da gıda olarak kullanılan bir ürün değildir. Yalnızca dış kullanım ve ahşap koruma gibi teknik amaçlar için tanıtılır.

Çok yapışkan olduğundan ağzı sıkı kapalı, metal veya cam bir kapta, serin ve çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklanır. Işık ve sıcaktan uzak tutulmalı, yangın riski olan kaynaklardan uzak durulmalıdır. Kapların dış yüzeyinin temiz kalması için kullanım sırasında eldiven ve eski bez kullanılması akıllıca olur.

Sık sorulan sorular

Çam katranı nedir?

Çam katranı, çam odununun hava almadan ısıtılarak damıtılmasıyla elde edilen koyu ve yapışkan bir üründür.

Çam katranının Latince adı nedir?

Eczacılıkta Pix liquida olarak anılır; ham maddesi Pinus cinsi çamların odunudur.

Çam katranı ile ardıç katranı aynı mıdır?

Hayır; ardıç katranı Juniperus oxycedrus odunundan elde edilir ve çam katranından ayrı bir üründür.

Çam katranı nasıl saklanır?

Ağzı sıkı kapalı bir kapta, serin, ışıktan uzak ve çocukların erişemeyeceği bir yerde saklanır.

Kaynaklar

Plinius, Naturalis Historia
Dioskorides, De Materia Medica
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands
Grieve, M., A Modern Herbal (1931)
Mabberley's Plant-Book
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü (TDK, 1994)

WhatsApp