Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Çavdar (Secale cereale L.), serin ve yüksek iklimlerde yetişen bir tahıldır. Buğday ve arpa tarlalarında yabani ot olarak başlayıp zamanla bir ürün haline geldiği bilinir; çavdar ekmeği özellikle Kuzey ve Doğu Avrupa mutfaklarında önemlidir.
Botanik özellikleri
Çavdar, buğdaygillerin Secale cinsine ait, bir ya da iki yıllık, uzun boylu bir tahıldır. Gövdesi ince ve uzundur; başak, uzun kılçıklı ve dar yapıdadır. Soğuğa, kuraklığa ve fakir topraklara buğdaydan daha dayanıklıdır; bu yüzden yüksek rakımlı ve soğuk bölgelerde tercih edilir. Taneler gri-yeşilimsi bir renktedir.
Secale cereale, yabani Secale türlerinden türemiştir. Türkiye'de Doğu Anadolu ve İç Anadolu'nun yüksek kesimlerinde yetişir. Flora of Turkey, Secale cinsinin yabani türlerini de ele alır; çavdarın akrabaları Türkiye'nin doğusunda doğal olarak bulunur.
Tarihçe
Çavdarın, buğday ve arpa tarlalarında yabani ot olarak yetiştiği ve zamanla bilinçli olarak ekilmeye başlandığı kabul edilir; botanikte buna ikincil kültür bitkisi denir. Soğuk iklimlerde buğday ve arpanın verimi düşünce, çavdar kendi başına ekilmeye başlanmıştır. Arkeolojik kayıtlar çavdarın Orta Avrupa'da Demir Çağı ve Roma döneminden itibaren daha yaygın hale geldiğini gösterir.
Orta Çağ'da çavdar Kuzey ve Doğu Avrupa'nın temel tahıllarından biri oldu. Plinius çavdardan söz ederken bu tahılı pek beğenmediğini yazar; bu da onun Akdeniz'de yaygın bir ekin olmadığını gösterir. Türkiye'de ise yüksek bölgelerde, daha çok kendi ihtiyacı için ekilen bir tahıl olarak kalmıştır.
Kültürdeki yeri
Çavdar ekmeği, Almanya, Polonya, Rusya ve İskandinavya gibi ülkelerin sofra kültüründe yaygındır. Koyu renkli, ekşi mayalı ve yoğun dokulu ekmekleri vardır. Bu ülkelerin edebiyatında ve halk anlatılarında çavdar tarlaları sıklıkla geçer.
Türkiye'de çavdar, buğday kadar yaygın değildir; çoğunlukla Doğu Anadolu'da ve Karadeniz'in yüksek kesimlerinde yetiştirilir. Samanı hayvan yatağı ve çatı örtüsünde, tanesi ise yem olarak değerlendirilmiştir. Çavdar unu ve ekmeği, son yıllarda yeniden ilgi görmeye başlamıştır.
Mutfakta
Çavdar unu, buğday ununa göre daha az gluten içerir ve hamuru daha yapışkan olur; bu nedenle ekmeklerde çoğunlukla ekşi maya ya da buğday unuyla karıştırılarak kullanılır. Çavdar ekmeği, çavdar gevreği, çavdar viskisi ve bira gibi ürünlerde de yer alır. Taneleri haşlanarak salata ve pilavlarda da kullanılabilir.
Çavdar tanesi, serin, kuru ve havadar bir yerde, kapalı kapta saklanır. Nem çeken tahılda küf ve böcek riski vardır; sağlıklı saklanması için güvenilir kaynaktan temin edilmesi önemlidir. Geçmişte çavdarın mahmuzlu mantarla (Claviceps purpurea) bulaşması sorun olmuştur; bu yüzden tahılın temiz ve kontrol edilmiş olması gerekir.
Sık sorulan sorular
Çavdar nedir?
Çavdar, serin iklimlerde yetişen, ekmeği ve unuyla bilinen bir buğdaygil tahılıdır.
Çavdarın Latince adı nedir?
Latince adı Secale cereale L.'dir; İngilizcede rye denir.
Çavdar nerede yetişir?
Soğuk ve yüksek bölgelerde; Kuzey Avrupa, Rusya ve Türkiye'nin yüksek yörelerinde yetişir.
Çavdar nasıl saklanır?
Tanesi ya da unu serin, kuru ve havadar bir yerde, kapalı bir kapta saklanır.
Kaynaklar
Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands Plinius, Naturalis Historia Mabberley's Plant-Book FAO, tahıl üretimi ve ticareti yayınları Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü (TDK, 1994) Kew, Plants of the World Online (POWO)