Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Çiriş Otu (Asphodelus aestivus) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Çiriş Otu fotoğraf 1Çiriş Otu fotoğraf 2Çiriş Otu fotoğraf 3Çiriş Otu fotoğraf 4
Fotoğraflar: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · gailhampshire from Cradley, Malvern, U.K, CC BY 2.0 · Kolforn (Kolforn) I'd appreciate if you could mail me (Kolfo…, CC BY-SA 4.0 · Thomas Krucker, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Çiriş Otu

Asphodelus aestivus Brot. (eş ad: A. microcarpus Salzm. & Viv.; yakın tür: A. ramosus L.)

Diğer adları
Çiriş, çirişotu, çiriş çiçeği; İngilizce: asphodel, common asphodel
Familya
Asphodelaceae (Çiriş otugiller)
Kullanılan kısım
Yumrulu kök, genç yaprak (yöresel)

Çiriş otu (Asphodelus aestivus), Akdeniz havzasında kurak yamaçlarda ve otlaklarda yaygın, uzun saplı beyaz çiçekli çok yıllık bir bitkidir. Yumrulu kökünden eskiden ciltçilik ve kunduracılıkta kullanılan çiriş adlı yapıştırıcı elde edilmesiyle bilinir.

Botanik özellikleri

Asphodelus aestivus, yoğun bir yaprak rozetinden çıkan, 80-150 santim boyunda dallı çiçek sapları taşıyan çok yıllık bir bitkidir. Yapraklar uzun, şeritsi ve alt yüzünde belirgin bir omurga bulunan yapıdadır. Beyaz çiçeklerin her taç yaprağında koyu kahverengi bir orta damar görülür; çiçekler ilkbaharda açar ve meyve yuvarlak bir kapsüldür.

Bitkinin kökü, bir demet halinde birbirine bağlanan iğ biçimli yumrulardan oluşur. Çiriş otu taşlık, kurak, otlatılan alanlarda çoğalır; hayvanlar tarafından pek tercih edilmediği için bu tür alanlarda yayılma eğilimindedir. Türkiye'de Akdeniz, Ege ve Marmara kıyı kuşağında yaygındır; yakın tür Asphodelus ramosus L. ile sık sık birlikte ya da karıştırılarak anılır ve bazı kaynaklar iki adı eş sayar.

Tarihçe

Asphodelus cinsi antik Yunan edebiyatında geçen ve ölüler dünyasının çayırlarıyla ilişkilendirilen bir bitkidir; Homeros destanlarında asphodel çayırları anılır. Dioskorides ve Plinius gibi antik yazarlar da bitkiyi anmış, yumrularının kullanımına değinmişlerdir.

Anadolu'da çiriş sözcüğü yalnızca bitkiyi değil, kökünün işlenmesiyle yapılan yapıştırıcıyı da anlatır. Kök yumruları dövülüp ezilerek ve suyla işlenerek elde edilen kıvamlı madde, eskiden ciltçilerce kitap ciltlemede, kunduracılarca ayakkabı yapımında ve çeşitli zanaatlarda tutkal olarak kullanılmıştır. Bu nedenle çiriş, sanayi tutkalları yaygınlaşıncaya kadar zanaatkar çevrelerinde bilinen bir malzeme olmuştur.

Kültürdeki yeri

Çiriş otu, Akdeniz kıyılarında ilkbaharda tarlaların ve yol kenarlarının beyaz çiçekli sembollerinden biridir. Yaygınlığı yüzünden pek çok yörede adı, atasözü ve deyimlere girmiş; yer yer kurak, işlenmemiş arazinin göstergesi sayılmıştır. Kuru çiçek saplarının uzun ve dik durması, kırsalda çeşitli amaçlarla kullanılmasına yol açmıştır.

Tarihsel zanaat kullanımı nedeniyle çiriş adı, geleneksel meslek sözlüğünde yer alır. Günümüzde kunduracılıkta ve ciltçilikte bu yöntem terk edilmiş, yerini hazır yapıştırıcılar almıştır; ancak el sanatları ve restorasyon meraklıları arasında geleneksel tarifler hâlâ ilgi görür.

Mutfakta

Anadolu'nun bazı yörelerinde baharda çıkan genç yaprak ve sürgünlerin, uzun süre haşlanıp suyu değiştirilerek yöresel yemeklerde kullanıldığı anlatılır. Ancak bitkinin çiğ olarak tüketilmesi yaygın bir kullanım değildir ve türün tanınması konusunda yanılgı kolay olduğundan, böyle bir kullanım yalnızca o yörenin geleneğini bilen kişilerce, uzman bilgisiyle yapılabilir. Bu sayfa bir tarif ya da tüketim önerisi değildir.

Ticari olarak kurutulmuş çiriş otu mutfakta yaygın bir ürün değildir. Botanik ve kültür amaçlı olarak elde edilen kuru kök ve sap, kapalı bir kapta, nemsiz ve serin ortamda saklanır; böceklenmeye karşı arada kontrol edilmelidir.

Sık sorulan sorular

Çiriş otu nedir?

Çiriş otu, Asphodelus aestivus adlı, Akdeniz kıyılarında yaygın, uzun saplı beyaz çiçekli çok yıllık bir bitkidir.

Latince adı nedir?

Latince adı Asphodelus aestivus Brot. olup yakın türü Asphodelus ramosus ile sık karıştırılır; Asphodelaceae familyasındandır.

Çiriş yapıştırıcısı nedir?

Çiriş otunun yumrulu kökünün işlenmesiyle elde edilen ve eskiden ciltçilikte ve kunduracılıkta tutkal olarak kullanılan maddedir.

Nerede yetişir?

Türkiye'de Akdeniz, Ege ve Marmara kıyılarında, taşlık ve kurak otlaklarda yaygındır.

Kaynaklar

Davis, P. H. (ed.) Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Edinburgh University Press.
Baytop, T. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. TDK, 1994.
Dioskorides. De Materia Medica.
Kew Plants of the World Online (POWO): Asphodelus aestivus Brot.

WhatsApp