Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Çivit otu (Indigofera tinctoria), yapraklarından elde edilen mavi boya, yani indigo ile tanınan tropikal bir baklagil çalısıdır. Tarih boyunca Hindistan'ın ve sonraki dönemde sömürge ticaretinin en önemli boya bitkilerinden biri olmuş, kot kumaşın mavi rengiyle de anılır.
Botanik özellikleri
Indigofera tinctoria, 1-2 metre boylanan, çok yıllık ya da iki yıllık, çalımsı bir baklagil bitkisidir. Yapraklar tüysü bileşik olup 9-15 yaprakçıktan oluşur; küçük pembe-kırmızımsı ya da turuncumsu kelebeksi çiçekler yaprak koltuklarında salkım oluşturur. Meyve ince, hafif kıvrık, dar bir baklayı andıran bir kapsüldür ve içinde birkaç tohum taşır.
Bitki sıcak ve nemli iklimleri sever; tropikal ve yarı tropikal bölgelerde, özellikle Hindistan, Güneydoğu Asya ve Afrika'da yetişir. Baklagillerin çoğu gibi kökündeki bakterilerle havadaki azotu bağlar. Boya, bitki yapraklarında doğrudan mavi halde değil, indikan adı verilen renksiz bir bileşik halinde bulunur; fermantasyon ve havayla temas sonucu mavi indigoya dönüşür.
Tarihçe
İndigo, insanlığın bilinen en eski boyalarından biridir. Hindistan'da çok eski çağlarda kullanılmış; sözcük, Yunanca Indikon yani Hint'ten gelen anlamındaki sözden türemiştir. Plinius ve Dioskorides Hint'ten gelen bu mavi pigmentten söz eder. Orta Çağ Avrupası'nda mavi boya için ağırlıklı olarak Isatis tinctoria (cıldız otu, woad) kullanılırken, Hint indigosunun deniz yoluyla ithali yaygınlaşınca iki boya arasında sert bir ticari rekabet ortaya çıkmıştır.
16.-18. yüzyıllarda indigo, Avrupa sömürge ticaretinin kârlı ürünlerinden biri hâline geldi ve Hindistan ile Amerika kolonilerinde büyük çapta yetiştirildi. 19. yüzyılın sonunda Adolf von Baeyer'in çalışmalarının ardından sentetik indigo üretimi başlayınca doğal çivit ticareti hızla geriledi; bugün sentetik indigo dünya boya üretiminde yaygındır.
Kültürdeki yeri
Çivit mavisi, dünyada yüzyıllardır giysi kumaşlarının renklendirilmesinde kullanılmıştır. Kot pantolonun mavi rengi bugün indigo ile ilişkilendirilir; başlangıçta bitkisel kaynaklı olan bu boya günümüzde ağırlıkla sentetik olarak üretilir. Japonya'da aizome, Batı Afrika'da bazı toplulukların geleneksel çivit boyalı kumaşları ve Hindistan'daki el sanatları, bu boyanın kültürel mirasını sürdürür.
Türkçede çivit sözcüğü hem boya hem de mavi renk anlamında kullanılır; çivit mavisi, çamaşırı beyazlatmak için eskiden kullanılan mavi madde olarak da yerleşmiştir. Bu nedenle sözcük Anadolu'nun gündelik yaşamında uzun süre varlığını korumuştur.
Mutfakta
Çivit otu bir mutfak bitkisi değildir; yenmez ve baharat ya da çay olarak kullanılmaz. Bitki yalnızca boya, kumaş ve el sanatları amacıyla yetiştirilir. Cinsin bazı türlerinin tohumları ve yaprakları zehirli bileşikler içerdiği bilinir; bu nedenle tüketilmemelidir.
Boyacılıkta kullanılmak üzere kurutulmuş yaprak ya da toz indigo, ışıktan ve nemden uzakta, kapalı bir kapta saklanır. Boyama işlemi sırasında eldiven kullanılması ve çalışma alanının iyi havalandırılması önerilir.
Sık sorulan sorular
Çivit otu nedir?
Çivit otu, yapraklarından indigo adı verilen mavi boya elde edilen Indigofera tinctoria adlı tropikal bir baklagil çalısıdır.
Latince adı nedir?
Latince adı Indigofera tinctoria L. olup Fabaceae (baklagiller) familyasındandır.
İndigo nasıl elde edilir?
Yapraklar fermantasyona bırakılır; renksiz indikan bileşiği ayrışır ve havayla temasla mavi indigo oluşur.
Çivit otu yenir mi?
Hayır, çivit otu bir boya bitkisidir ve gıda olarak kullanılmaz.
Kaynaklar
Mabberley, D. J. Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press. Dioskorides. De Materia Medica. Plinius. Naturalis Historia. Grieve, M. A Modern Herbal. 1931. Kew Plants of the World Online (POWO): Indigofera tinctoria L.