Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Çoban Tarağı (Dipsacus laciniatus) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Çoban Tarağı fotoğraf 1Çoban Tarağı fotoğraf 2Çoban Tarağı fotoğraf 3
Fotoğraflar: Alexander Klink, CC BY 3.0 · Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0 · Robert Flogaus-Faust, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Çoban Tarağı

Dipsacus laciniatus L.

Diğer adları
Çoban tarağı, yaban tarağı; İngilizce: cut-leaved teasel, cutleaf teasel
Familya
Caprifoliaceae (Hanımeligiller; Dipsacaceae eski ad)
Kullanılan kısım
Kurumuş çiçek başı

Çoban tarağı (Dipsacus laciniatus), derin parçalı yaprakları, dikenli gövdesi ve yumurtamsı dikenli çiçek başlarıyla tanınan iki yıllık bir bitkidir. Anadolu'nun kırlarında, yol ve tarla kenarlarında sık görülür. Kurumuş dikenli başlarının tarağı andıran görünüşü bitkiye adını vermiştir.

Botanik özellikleri

Dipsacus laciniatus, ilk yıl yere yakın bir yaprak rozeti oluşturan, ikinci yılında 1-2 metreye kadar boylanan dik ve dikenli gövdeli iki yıllık bir bitkidir. Türü yakın akrabalarından ayıran en belirgin özellik yapraklarıdır: gövde yaprakları derin biçimde parçalı (loblu) ve kenarları dişlidir. Karşılıklı dizilen yaprakların tabanları gövdeyi saran bir çanak oluşturur; bu çanakta yağmur suyu birikir.

Çiçek başı yumurtamsı-silindiriktir ve sert, dikenli brakteler arasında dizilmiş çok sayıda küçük çiçekten oluşur. Çiçekler beyaz ya da çok açık pembedir; bu renk, leylak-mor çiçekli yabani çoban tarağından (D. fullonum) ayırt etmeye yarar. Çiçeklenme yaz aylarında olur ve başın ortasından başlayarak halka halinde yukarı ve aşağı ilerler. Kuruyan başlar sertleşir, tohumlar kış boyunca bitkide kalır. Avrupa'dan Orta Asya'ya uzanan bir yayılışı vardır; Türkiye'de nemli çayırlarda, yol ve tarla kenarlarında, dere kıyılarında yaygındır.

Tarihçe

Dipsacus cinsinin adı Yunanca susuzluk anlamına gelen sözcükten türetilmiştir; bu ad, yaprak tabanlarında biriken suyla ilişkilendirilir. Antik yazarların hangi türü kastettiği tartışmalı olduğundan eski atıflar dikkatle okunmalıdır.

Cinsin tarihteki asıl ünü dokumacılıktan gelir. Kurumuş dikenli başlar, yün ve çuha kumaşların yüzeyini tarayıp havlandırmak, yani şardonlamak için yüzyıllarca kullanılmıştır. Bu işte en çok, kancalı brakteleri sayesinde 'fesçi tarağı' adıyla bilinen kültür türü Dipsacus sativus tercih edilmiştir; yabani türler ise kırlarda kendiliğinden yetişen akrabalardır. Mekanik tarakların yaygınlaşmasıyla bu zanaat büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Kültürdeki yeri

Çoban tarağı, kurumuş dikenli başlarının ilginç görünümü nedeniyle kuru çiçek aranjmanlarında ve dekoratif çalışmalarda kullanılır. Çiçekleri arılar ve kelebekler için, kışın bitkide kalan tohumları ise saka kuşu gibi küçük kuşlar için bir besin kaynağıdır.

Adı, bitkinin kırlarda, çobanların dolaştığı mera ve yol kenarlarında yaygın olmasıyla ve kuru başlarının tarağa benzemesiyle ilişkilidir. Benzer görünüşlü akrabaları nedeniyle halk arasında farklı Dipsacus türleri çoğu kez aynı adla anılır.

Mutfakta

Çoban tarağı mutfakta kullanılan bir bitki değildir. Dikenli yapısı ve sert dokusu nedeniyle gıda olarak tüketilmez; bu sayfa bir tüketim önerisi içermemektedir. Bitki yalnızca dekoratif ve tarihsel zanaat amaçlarıyla anılır.

Kurutulmuş başlar dekor amaçlı olarak kuru, havadar ve nemsiz bir yerde saklanır. Dikenli olduğundan elle işlerken eldiven kullanılması ve çocukların erişemeyeceği yerde tutulması uygundur.

Sık sorulan sorular

Çoban tarağı nedir?

Çoban tarağı, derin parçalı yaprakları, dikenli gövdesi ve dikenli çiçek başlarıyla tanınan Dipsacus laciniatus adlı iki yıllık bir bitkidir.

Latince adı nedir?

Latince adı Dipsacus laciniatus L. olup Caprifoliaceae (eski sınıflandırmada Dipsacaceae) familyasındandır.

Yabani çoban tarağından (D. fullonum) farkı nedir?

Dipsacus laciniatus'un yaprakları derin biçimde parçalı, çiçekleri beyaz ya da açık pembedir; D. fullonum'un yaprakları bütün kenarlı, çiçekleri leylak-mordur.

Nerede yetişir?

Nemli çayırlarda, yol ve tarla kenarlarında, dere kıyılarında yetişir; Türkiye'de yaygındır.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.
Kew, Plants of the World Online (POWO): Dipsacus laciniatus L.

WhatsApp