Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Gypsophila spp. (G. arrostii Guss., G. perfoliata L. vb.)
Diğer adları
Çöven otu, Türk çöveni, çövenotu, çöven kökü, sabun otu (yöresel); İngilizce: baby's breath, soapwort (genel), gypsophila
Familya
Caryophyllaceae (Karanfilgiller)
Kullanılan kısım
Kök
Çöven, karanfilgiller familyasından Gypsophila cinsine ait türlere verilen addır; Anadolu'da özellikle Gypsophila arrostii türünün kalın kökü bu adla bilinir. Kökün köpürme özelliği, saponin adı verilen doğal bileşiklerden gelir ve bu nedenle geleneksel olarak tahin helvası ile kerebiç gibi tatlıların yapımında kullanılmıştır.
Botanik özellikleri
Gypsophila cinsi, dünya genelinde yüzü aşkın tür içeren, çoğunlukla çok yıllık otsu bitkilerden oluşur. Türkiye'de pek çok türü yetişir ve bunların bir bölümü endemiktir. Dallı gövdeler, ince ve karşılıklı yapraklar, çok sayıda küçük beyaz ya da pembemsi çiçekten oluşan bulutsu salkımlar bu cinse özgü görünümü verir. Çöven adıyla ticaret yapılan kök, derinlere inen, kalın ve odunsu bir yapıdadır.
Bu bitkiler kurak, taşlık ve kalkerli yamaçlarda, tarla kenarlarında ve bozkır alanlarında yetişir. Özellikle Orta ve Doğu Anadolu bozkırlarındaki türlerin kökleri toplanarak ticarete konu edilmiştir. Köklerin köpürme özelliği, hücrelerindeki saponin adlı doğal bileşiklerden kaynaklanır; kök suyla karıştırılıp çalkalandığında bol köpük oluşur.
Tarihçe
Sabun benzeri köpürme özelliği olan bitkiler antik çağdan beri temizlik ve gıda işlemede kullanılmıştır. Dioskorides ve Plinius, Struthion adıyla köpürten bir kökten söz eder; bu bitkinin hangi türe karşılık geldiği konusunda yorumlar farklıdır, bazıları Gypsophila türlerini, bazıları Saponaria officinalis'i işaret eder.
Osmanlı ve Anadolu mutfağında çöven kökü, helva ve şekerleme yapımında kullanılan tarihî bir malzemedir. Kökten elde edilen çöven özütü, kaynatılan şeker şurubuna eklenerek helvanın yumuşak, lifli ve havalı dokusunun oluşmasında rol oynar. Bu yüzden çöven kökü gelenekte tahin helvası ustalarının ve kerebiç yapımcılarının saklı malzemesidir.
Kültürdeki yeri
Çöven, geleneksel helvacılıkta bir iz bırakmış bitkilerden biridir. Tahin helvasının lifli dokusu, tahin ile kaynamış şekerin çöven özütüyle çırpılıp köpürtülmesinden gelir; bu yöntem özellikle Anadolu'daki helvacılık ocaklarında kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Kerebiç, çöven özütü ve şekerle yapılan, hafif ve köpüksü dokulu geleneksel bir tatlıdır.
Günümüzde çöven yerine sanayi ürünü köpürtücüler kullanılsa da, doğal çöven kökü kullanan zanaatkâr helvacılar bunu bir kalite ve gelenek göstergesi sayar. Türkiye'de kök toplayıcılığı, doğal populasyonların korunması bakımından dikkatli yapılması gereken bir faaliyettir.
Mutfakta
Çöven kökü, doğrudan yenmez; kurutulup dövülerek ya da ıslatılıp kaynatılarak elde edilen özüt, helva, kerebiç, lokum ve benzeri tatlıların yapımında köpürtücü olarak kullanılır. Kullanım miktarı tarife göre dikkatle ayarlanır ve uzman helvacıların bilgisine dayanır. Aşırı miktarda kullanılan çöven acımsı bir tat verebilir.
Kurutulmuş çöven kökü ya da öğütülmüş çöven, nem almayacak biçimde, kapalı cam ya da bez torbada serin ve kuru yerde saklanır. Toz hâli nem çeker ve topaklanır; açıldıktan sonra kapağı sıkıca kapatılmalıdır. Gıda amaçlı alınacak çöven, güvenilir bir kaynaktan ve gıda uygunluğu belirtilen ambalajda tercih edilmelidir.
Sık sorulan sorular
Çöven nedir?
Çöven, karanfilgiller familyasından Gypsophila türlerinin, özellikle G. arrostii'nin köpüren kalın köküne verilen addır; tahin helvası ve kerebiç yapımında kullanılır.
Latince adı nedir?
Latince adı Gypsophila cinsidir; Türkiye'de ticareti yapılan başlıca tür Gypsophila arrostii Guss. olup Caryophyllaceae familyasındandır.
Neden köpürür?
Kökünde bulunan saponin adlı doğal bileşikler, suyla çalkalandığında bol köpük oluşmasını sağlar.
Nasıl saklanır?
Kurutulmuş kök ya da toz, kapalı bir kapta, nemden uzak, serin ve kuru yerde saklanır.
Kaynaklar
Davis, P. H. (ed.) Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Caryophyllaceae. Edinburgh University Press. Baytop, T. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. TDK, 1994. Dioskorides. De Materia Medica. Kew Plants of the World Online (POWO): Gypsophila L.