Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Dağ Çayı (Sideritis) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Dağ Çayı fotoğraf 1Dağ Çayı fotoğraf 2Dağ Çayı fotoğraf 3
Fotoğraflar: Sharon Hahn Darlin, CC BY 2.0 · Gideon Pisanty (Gidip), CC BY 3.0 · Rumen Evtimov, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Dağ Çayı

Sideritis spp. (Türkiye'de başlıca Sideritis libanotica Labill., Sideritis perfoliata L., Sideritis congesta P.H.Davis & Hub.-Mor., Sideritis stricta Boiss. & Heldr., Sideritis trojana Bornm.)

Diğer adları
Dağ çayı, yayla çayı, ada çayı (yöresel, gerçek adaçayı Salvia ile karıştırılmamalı); Balkanlarda Sideritis scardica için çoban çayı; İngilizce mountain tea, ironwort
Familya
Lamiaceae (Ballıbabagiller)
Kullanılan kısım
Kurutulmuş çiçekli dallar (çiçeklenme döneminde toplanan sap, yaprak ve çiçek başakları)

Dağ çayı, Türkiye'de Sideritis cinsine ait, tüylü yapraklı ve sarı çiçekli dağ bitkilerinin kurutulmuş çiçekli dallarına verilen ortak addır. Yörelere göre yayla çayı ya da yanlış biçimde adaçayı diye de anılır, ancak gerçek adaçayından (Salvia) ayrı bir cinstir. Kokulu, yumuşak içimli bir bitki çayı olarak Anadolu yaylalarının en bilinen otlarındandır.

Botanik özellikleri

Sideritis türleri, ballıbabagiller familyasından, çoğunlukla 15-50 santim boylanan çok yıllık otsu ya da tabanı odunsulaşan bitkilerdir. Gövdeleri dört köşelidir ve bütün bitki çoğu türde sık, beyazımsı ya da gri tüylerle kaplıdır; bu tüyler kurutulmuş demetlere kendine özgü yumuşak, keçemsi bir görünüm verir. Yapraklar karşılıklı dizilir, çiçekler ise sap boyunca kat kat halkalar halinde başaklara toplanır. Çiçekler çoğu türde sarı ya da açık sarıdır ve geniş, yeşilimsi brakteler arasında durur.

Cins Akdeniz havzasında ve Makaronezya adalarında yayılış gösterir; Türkiye bu cinsin önemli merkezlerinden biridir. Flora of Turkey'de kayıtlı Sideritis türlerinin önemli bir kısmı yalnızca Türkiye'de yetişen endemik türlerdir. Sideritis libanotica ve S. perfoliata gibi türler İç ve Güney Anadolu'nun taşlık dağ yamaçlarında, S. congesta Toroslarda, S. trojana ise Kazdağı çevresinde bilinir. Balkanlarda ise benzer biçimde kullanılan Sideritis scardica öne çıkar.

Tarihçe

Sideritis adı antik Yunanca demir anlamına gelen sideros sözcüğünden türetilmiştir. Dioskorides De Materia Medica'da ve Plinius Naturalis Historia'da sideritis adlı bitkilerden söz edilir; ancak antik yazarların bu adla tam olarak hangi bitkileri kastettiği kesin değildir ve bugünkü Sideritis cinsiyle birebir eşleştirilmemelidir. Ad, sonradan botanikçiler tarafından bu cinse verilmiş ve günümüze kadar korunmuştur.

Türkçede dağ çayı ve yayla çayı adları bitkinin toplandığı yeri anlatır. Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, aynı Sideritis türünün farklı yörelerde farklı adlarla anıldığını ve adaçayı adının da halk arasında bu bitkiler için kullanıldığını gösterir. Yunanistan ve Balkanlarda da dağ çayı geleneği eskidir; orada da benzer biçimde çoban çayı ya da dağ çayı adlarıyla bilinir.

Kültürdeki yeri

Anadolu'nun pek çok dağlık yöresinde dağ çayı, yaz aylarında yayla göçüyle birlikte toplanan bir ottur. Çiçeklenme döneminde kesilen dallar demet yapılır, gölgede ve havadar bir yerde kurutulur, sonra kış boyunca evde demlenmek üzere saklanır. Misafire ikram edilen sıcak bir dağ çayı, birçok köyde yayla hayatını ve yaz mevsimini hatırlatan bir alışkanlıktır.

Türlerin önemli bir kısmının endemik olması ve doğadan yoğun biçimde toplanması, bazı yörelerde yabani popülasyonlar üzerinde baskı oluşturmaktadır. Bu nedenle bitkinin kökünden sökülmeden, yalnızca çiçekli dallarının kesilerek toplanması ve yerel kurallara uyulması önemlidir. Son yıllarda bazı türlerin tarla koşullarında yetiştirilmesi de denenmektedir; böylece doğadaki türlerin korunmasına katkı sağlanması amaçlanır.

Mutfakta

Dağ çayı mutfakta yemeğe katılan bir baharattan çok, demlenerek içilen bir bitki çayıdır. Bir iki dal ya da bir tatlı kaşığı kadar ufalanmış kuru ot, kaynamış suyla birkaç dakika demlenir; isteğe göre bal ya da birkaç dilim limon eklenir. Rengi açık sarıdan altın sarısına döner, kokusu yumuşak ve hafif reçinemsidir. Tek başına içildiği gibi ıhlamur, kekik ya da adaçayıyla da karıştırılır.

Kurutulmuş dağ çayı dalları kırılmadan, ışık görmeyen, kuru ve serin bir yerde, bez torbada ya da kapağı sıkı bir kapta saklanmalıdır. Nemli ortamda tüylü yapraklar kolayca küflenebilir, bu yüzden kurutmanın tam yapılmış olması gerekir. Uygun koşullarda bir yıla yakın kokusunu korur; zamanla rengi solar ve aroması azalır.

Sık sorulan sorular

Dağ çayı nedir?

Dağ çayı, Türkiye'de Sideritis cinsine ait, tüylü yapraklı ve sarı çiçekli dağ bitkilerinin kurutulmuş çiçekli dallarına verilen addır. Bitki çayı olarak demlenip içilir.

Dağ çayı ile adaçayı aynı bitki midir?

Hayır. Bazı yörelerde dağ çayına da adaçayı denir, ama gerçek adaçayı Salvia cinsindendir. Dağ çayı ise Sideritis cinsindendir; ikisi de ballıbabagiller familyasındandır.

Dağ çayı nerede yetişir?

Türkiye'nin dağlık bölgelerinde, özellikle Toroslar, İç Anadolu ve Ege'nin taşlık yamaçlarında yetişir. Türlerin önemli bir kısmı yalnızca Türkiye'de bulunan endemik bitkilerdir.

Dağ çayı nasıl saklanır?

Tam kurutulmuş dallar, ışıktan ve nemden uzak, serin bir yerde bez torba ya da kapağı sıkı bir kapta saklanır. Bu şekilde bir yıla yakın kokusunu korur.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Cilt 7, Edinburgh University Press, 1982.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.
Kew, Plants of the World Online (POWO), Sideritis.

WhatsApp