Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Deve Dikeni (Silybum marianum) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Deve Dikeni fotoğraf 1Deve Dikeni fotoğraf 2Deve Dikeni fotoğraf 3
Fotoğraflar: Christian Ferrer, CC BY-SA 4.0 · Cephas, CC BY-SA 4.0 · Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Deve Dikeni

Silybum marianum (L.) Gaertn.

Diğer adları
Meryemana dikeni, Meryem ana dikeni, deve kengeli, devedikeni; İngilizce: milk thistle, Mary thistle, blessed milk thistle
Familya
Asteraceae (Papatyagiller)
Kullanılan kısım
Tohum (meyve), genç yaprak ve sap

Deve dikeni (Silybum marianum), yaprakları üzerindeki beyaz damarlarıyla kolayca tanınan, mor çiçekli ve dikenli bir Akdeniz bitkisidir. Kültürde Meryem ana dikeni adıyla da bilinir; tohumları aktarlarda kurutulmuş olarak satılır.

Botanik özellikleri

Silybum marianum, papatyagiller (Asteraceae) familyasından, bir ya da iki yıllık, boylu bir ottur. Gövdesi dik ve dallanmış olup yetişme koşullarına göre bir metreyi, bazen daha fazlasını bulabilir. Büyük, tüysüz ve parlak yapraklar koyu yeşil zemin üzerinde belirgin süt beyazı damarlar taşır; yaprak kenarları dişli ve sert dikenlidir. Bu desen bitkinin en kolay ayırt edilen özelliğidir.

Başçıklar iri, küresel ve tek tek dalların ucunda yer alır; mor-pembe boru çiçekleri ve dikenli, kıvrık brakteleri vardır. Olgunlaşan meyveler parlak, koyu renkli ve beyaz tüylü bir yumuşak taçla donanmış, rüzgârla taşınabilen aşenlerdir. Doğal yayılışı Akdeniz havzası ve Güneybatı Asya'dır; Türkiye'de yol kenarları, nadas tarlaları, otlaklar ve bozulmuş açık alanlarda çok yaygındır. Dünyanın pek çok ılıman bölgesine sonradan taşınmış ve yer yer yabani biçimde yerleşmiştir.

Tarihçe

Dikenli kenger türleri, antik Akdeniz yazarlarının eserlerinde yer alır; Dioskorides ve Plinius dikenli bitkileri uzun uzun anar, ancak bu eski adlandırmaları kesin olarak tek bir bugünkü türle eşleştirmek her zaman mümkün değildir. Silybum cins adı, eski Yunanca dikenli bitkiler için kullanılan bir sözcüğe dayanır. Türün modern adını Linnaeus'un Carduus marianus ismi ve sonraki botanikçilerin yaptığı cins ayrımı belirlemiştir.

Orta Çağ Avrupası'nda bitkinin adı Hristiyan geleneğiyle iç içe geçmiştir. Yapraklarındaki beyaz damarların Meryem'in sütünden damladığı anlatısı, bitkiye bütün Avrupa dillerinde dinî çağrışımlı adlar kazandırmıştır; Türkçedeki Meryem ana dikeni de bu çizgidedir. Bahçe bitkisi olarak ve süs amaçlı da yetiştirilmiş, zamanla bazı kıtalarda istilacı yabani ot sayılır hale gelmiştir.

Kültürdeki yeri

Türkiye'de deve dikeni adı yalnız Silybum marianum için değil, aynı zamanda bazı Onopordum türleri ile görünüşü benzeyen başka iri dikenli Asteraceae bitkileri için de kullanılır. Bu yüzden yöreden yöreye değişen halk adlarında karışıklık olabilir; kesin tanım için Latince ad esas alınmalıdır. Bu kartta anlatılan, yapraklarında beyaz damar bulunan Silybum marianum'dur.

Bitki, tarım alanlarında sert yapısı nedeniyle çoğu yerde yabani ot olarak görülür; hayvan otlatan köylüler dikenleri yüzünden kaçınır. Mor çiçekleri arıların ilgisini çeker ve bu yönüyle bal bitkileri arasında anılır. Süs bitkisi ve kesme çiçek olarak da bahçe düzenlemelerinde yer alır.

Mutfakta

Akdeniz çevresinde deve dikeninin genç yaprakları ve soyulmuş yaprak sapları, dikenleri ayıklandıktan sonra bir yaban sebzesi olarak haşlanarak ya da pişirilerek yenmiştir; Grieve'in A Modern Herbal eserinde de bitkinin bu biçimde sofraya girdiği belirtilir. Çiçek tablasının, enginarınkine benzer biçimde kullanıldığı kayıtlıdır. Yine de bugün yaygın bir mutfak bitkisi sayılmaz; yöresel bir gelenek olarak kalmıştır.

Tohumları aktarlarda kuru olarak, bütün ya da öğütülmüş biçimde ambalajlanır. Serin, kuru ve ışık almayan bir yerde, ağzı kapalı cam ya da koyu renkli bir kavanozda saklanması önerilir. Nem tohumun küflenmesine yol açabileceği için kavanoz her kullanımdan sonra sıkıca kapatılmalıdır.

Sık sorulan sorular

Deve dikeni nedir?

Deve dikeni, Silybum marianum adlı, yaprakları beyaz damarlı, mor çiçekli ve dikenli bir papatyagiller bitkisidir. Meryem ana dikeni olarak da bilinir.

Deve dikeninin Latince adı nedir?

Latince adı Silybum marianum (L.) Gaertn.'dir. Eski kaynaklarda Carduus marianus adıyla da geçer.

Deve dikeni nerede yetişir?

Akdeniz havzası kökenlidir; Türkiye'de yol kenarları, boş araziler, nadas tarlaları ve otlaklarda kendiliğinden yetişir.

Deve dikeni tohumu nasıl saklanır?

Serin, kuru ve ışıktan uzak bir yerde, hava almayan bir kapta saklanmalıdır.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, 1931.
Dioskorides, De Materia Medica.
Plinius, Naturalis Historia.
Kew Plants of the World Online (POWO), Silybum marianum.

WhatsApp