Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Dut Yaprağı (Morus alba) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Dut Yaprağı fotoğraf 1Dut Yaprağı fotoğraf 2Dut Yaprağı fotoğraf 3Dut Yaprağı fotoğraf 4Dut Yaprağı fotoğraf 5
Fotoğraflar: François Nguyen, CC BY 2.0 · Didier Descouens, CC BY-SA 4.0 · Emőke Dénes, CC BY-SA 4.0 · Sciencia58, CC0 · Suyash Dwivedi, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dut Yaprağı

Morus alba L. (beyaz dut); Morus nigra L. (karadut)

Diğer adları
Dut yaprağı, beyaz dut yaprağı; İngilizce mulberry leaf
Familya
Moraceae (Dutgiller)
Kullanılan kısım
Yaprak (kurutulmuş)

Dut yaprağı, Anadolu'da ipekböcekçiliğinin yüzyıllık sessiz kahramanıdır. İpek böceği, yalnızca bu yapraklarla beslenerek koza örer; Bursa'dan Anadolu köylerine uzanan ipek geleneği buna dayanır. Bugün kurutulmuş yaprağı aktarlarda satılır ve bitki çayı olarak demlenir.

Botanik özellikleri

Morus alba, 10-15 metre boylanan, geniş tepeli, yaprak döken bir ağaçtır. Yapraklar yumurtamsı ya da yuvarlağımsı, kenarları dişli, bazen derin loblu, üst yüzü parlak ve açık yeşil renklidir. Aynı ağaçta farklı biçimde yapraklar bulunabilir. Çiçekler küçük ve sarkık başaklar halindedir, meyve ise birçok küçük meyvenin kaynaşmasından oluşan çok meyveli bir yapıdır. Meyve rengi beyaz, pembe ya da koyu mor olabilir; türün adındaki beyaz sözcüğü, ağaç kabuğunun ve tomurcuklarının açık rengiyle ilgilidir.

Nisan-mayıs aylarında çiçek açar. Kökeni Çin'dir ancak Anadolu'da yüzyıllardır yetiştirilir ve yabanileşmiştir. Bağ evlerinde, yol kenarlarında, tarla sınırlarında, avlu ve meydanlarda görülür. Morus nigra ise daha az yaygındır, yaprakları daha kalın ve pürüzlüdür.

Tarihçe

Çin'de dut yaprağıyla ipek böceği besleme sanatının binlerce yıllık bir geçmişi vardır. Bizans döneminde, imparator Justinianus zamanında ipek böceği yumurtalarının Çin'den getirilip Doğu Roma topraklarında yetiştirilmeye başlandığı anlatılır; bu bilgi yaygın biçimde kabul gören bir rivayettir. Dioskorides ve Plinius, De Materia Medica ve Naturalis Historia'da dut ağacından (moron, morus) söz eder.

Anadolu'da ipek üretimi Osmanlı döneminde Bursa merkezli olarak gelişti. Koza Han ve Bursa'nın ipek pazarı, bu geleneğin kente verdiği kimliğin simgesidir. Morus adı Latincedir ve dut ağacı için eskiden beri kullanılmaktadır.

Kültürdeki yeri

İpekböcekçiliği, baharın başında dutların yapraklanmasıyla başlayan, birkaç haftalık yoğun bir aile işidir. Küçük ipek böcekleri taze dut yapraklarıyla beslenir; yapraklar sabah ve akşam sepetlerle toplanır, doğranır, böceklerin serildiği tahta raflara serpilir. Böceklerin yaprak çiğneme sesi, bahar gecelerinde bir yağmur sesini andırır. Sonunda böcekler koza örer, kozalar toplanıp ipliğe dönüştürülür.

Özellikle Bursa, Bilecik ve Anadolu'nun bazı köylerinde dut ağacı avlunun ortasında durur. Dut ağacının gölgesi, köy yaşamında dinlenme ve sohbet yeridir. Dut yaprakları ayrıca hayvan yemi olarak da toplanır ve kurutulur.

Mutfakta

Dut yaprağı mutfakta daha çok kurutulmuş çay olarak bilinir. Hazırlamak için bir çay kaşığı kurutulmuş yaprak, sıcak suyla beş-on dakika demlenir; hafif otsu, yumuşak ve çay yaprağına yakın bir tada sahiptir. Çoğunlukla ıhlamur, nane, kuşburnu ya da başka kurutulmuş meyvelerle karıştırılarak içilir.

Bazı yörelerde taze, genç yapraklar yaprak sarması gibi pirinç ve baharat dolgusuyla sarılabilir; ancak bu yaygın bir uygulama değil, yöresel bir gelenektir. Kurutulan yapraklar mayıs-haziran aylarında yeşilken toplanmalı, gölgede kurutulmalı ve ağzı kapalı bir kutuda ışıktan uzak saklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Dut yaprağı nedir?

Dut yaprağı, dut ağacının (Morus alba) yaprağıdır. Kurutulduktan sonra aktarlarda bitki çayı olarak satılır; tarihsel olarak ipek böceklerinin tek besini olarak bilinir.

Dut yaprağı ile ipek böceği arasındaki bağ nedir?

İpek böceği (Bombyx mori) yalnızca dut yaprağıyla beslenir. Bu yüzden dut ağacı ipek üretimi yapılan her bölgede yetiştirilir.

Dut yaprağı nasıl toplanır ve kurutulur?

Bahar ve yaz başında, yapraklar tam büyüdüğünde ve yeşilken toplanır. Güneş doğrudan görmeyen, havadar bir yerde serilerek kurutulur.

Dut yaprağı çayı nasıl demlenir?

Bir çay bardağı sıcak suya bir çay kaşığı kurutulmuş yaprak konur, üstü örtülerek beş-on dakika demlenir ve süzülüp içilir.

Kaynaklar

Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy).
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy).
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.
Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, 3. baskı, Cambridge University Press, 2008.

WhatsApp