Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Elem Çiçeği (Passiflora edulis) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Elem Çiçeği fotoğraf 1Elem Çiçeği fotoğraf 2Elem Çiçeği fotoğraf 3Elem Çiçeği fotoğraf 4Elem Çiçeği fotoğraf 5
Fotoğraflar: Azreey, CC BY-SA 4.0 · A. J. T. Johnsingh, WWF-India and NCF, CC BY-SA 4.0 · Topi Pigula, CC BY-SA 4.0 · Dr. Chinchu C., CC BY 4.0 · Rehman Abubakr, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Elem Çiçeği

Passiflora edulis Sims (P. edulis f. flavicarpa O.Deg.)

Diğer adları
Çarkıfelek meyvesi, passiflora meyvesi, maracuja, granadilla; İngilizce: passion fruit, purple granadilla, yellow passion fruit
Familya
Passifloraceae (Çarkıfelekgiller)
Kullanılan kısım
Meyve (meyve suyu ve posası), tohumlu iç kısım

Elem çiçeği, Passiflora edulis Sims adıyla bilinen, tropik ve subtropik bölgelerde yetişen çok yıllık bir tırmanıcı bitkidir. Yenen, aromalı meyvesiyle tanınır; meyve suyu, tatlı ve soslarda kullanılır. Adı, Latince ve İngilizce 'passion' sözcüğünün Türkçe karşılığıdır.

Botanik özellikleri

Passiflora edulis Sims, Passifloraceae familyasından, sülükleri (filizleri) sayesinde tırmanan odunsu gövdeli bir asmadır. Yaprakları genellikle üç loblu, kenarları dişli ve parlak yeşildir. Çiçekleri tek tek açar; beyaz taç yaprakların üzerinde mor ya da beyaz saçak biçiminde bir taç (korona), ortada ise belirgin bir yumurtalık ve beş erkek organ bulunur. Bu karmaşık yapı, familyanın tipik özelliğidir.

Meyve yuvarlak veya yumurta biçimli, kalın kabuklu bir üzümsü meyvedir; olgunlaştıkça kabuğu buruşur. İçinde, jelatinimsi ve aromalı bir zarla sarılı çok sayıda küçük siyah tohum yer alır. İki ana çeşit ayırt edilir: kabuğu koyu mor olan, daha küçük meyveli tipik form ve kabuğu sarı olan, daha iri meyveli flavicarpa formu. Bitki ılıman ile sıcak iklimi sever, dona dayanıklı değildir; Türkiye'de ağırlıklı olarak Akdeniz kıyılarında serada ya da korunaklı alanlarda yetiştirilir. Aynı cinsin Passiflora caerulea ve P. incarnata gibi süs ve aktar türleri bu karttan ayrıdır; sitedeki 'Çarkıfelek' kartı onları anlatır, bu kart ise meyvesi yenen P. edulis içindir.

Tarihçe

Passiflora edulis'in anavatanı Güney Amerika'nın güneyi, özellikle Paraguay, güney Brezilya ve kuzey Arjantin çevresi olarak kabul edilir. Yerli halklar meyveyi yüzyıllardır toplayıp tüketmiştir. Avrupalıların bu bitkiyle karşılaşması 16. yüzyılın sonu ve 17. yüzyılın başındaki sömürge dönemine rastlar; bitkinin tarifleri ve çizimleri o dönemde Avrupa'ya ulaşmıştır. Daha sonra Avustralya, Hawai, Güney Afrika ve Doğu Afrika gibi bölgelere götürülerek ticari ölçekte yetiştirilmiştir.

Bitkinin Avrupa dillerindeki 'passion' adı, kutsal metinlerdeki 'çile' anlamına gelen Latince passio sözcüğünden gelir. 16. ve 17. yüzyıllarda Güney Amerika'ya giden Katolik misyonerler, çiçeğin parçalarını Hz. İsa'nın çilesinin simgeleriyle eşleştirmiştir: saçaklar dikenli tacı, üç stigma çivileri, beş erkek organ yaraları, sülükler ise kırbaçları andırır diye yorumlanmıştır. Bu yorum, bitkiye 'passion flower' adını kazandırmıştır. Türkçedeki 'elem' adı, keder ve ıstırap anlamıyla bu adın karşılığı olarak ortaya çıkmıştır; 'çarkıfelek' adı ise çiçeğin çark biçimli görünümünden doğar.

Kültürdeki yeri

Elem çiçeği, Güney Amerika'da yerel kültürlerin bir parçasıdır. Brezilya'da maracujá adıyla meyve suyu, tatlı ve içeceklerin vazgeçilmez bir malzemesi sayılır; ülkenin sofra kültüründe geniş yer tutar. Kolombiya, Ekvador ve Peru'da da maracuya ya da granadilla adlarıyla tanınır, pazarlarda yaygın olarak satılır. Bu coğrafyalarda meyve, günlük hayatın ve bayram sofralarının doğal bir öğesidir.

Bitkinin simgesel yönü ise Hristiyan sanatında ve edebiyatında kendini gösterir. Çiçeğin çarmıh simgeleriyle yorumlanması, kilise süslemelerinde ve bitki resimlerinde işlenmiştir. Bu nedenle çiçek, Avrupa'da uzun süre dinî sembolizmle anılmıştır. Günümüzde ise daha çok bahçelerde süs asması olarak, mutfakta ve gıda sanayiinde meyvesiyle bilinir. Türkiye'de aynı ada sahip meyve, son yıllarda market ve manavlarda daha sık görülmeye başlamıştır.

Mutfakta

Elem çiçeğinin meyvesi mutfakta taze ya da işlenmiş olarak değerlendirilir. Meyve ikiye kesilir, içindeki tohumlu jelimsi kısım kaşıkla alınıp doğrudan yenebilir veya süzülerek meyve suyu elde edilir. Ekşi-tatlı, belirgin kokulu bu aroma; tatlılarda, pastalarda, dondurmada, muhallebi ve peynirli tatlı soslarında, kokteyl ve gazlı içeceklerde, reçel ve marmelatlarda kullanılır. Tuzlu yemeklerde ise balık ve tavuk için sos yapımında yer bulabilir.

Mor çeşit daha aromatik ve tatlıya yakındır; sarı (flavicarpa) çeşit ise daha ekşidir ve genellikle meyve suyu üretiminde tercih edilir. Meyve olgunlaşınca kabuğu buruşur; bu hâliyle serin yerde birkaç gün, buzdolabında daha uzun süre bekletilebilir. Çıkarılan posa ve suyu dondurularak saklamak mümkündür. Meyve suyu konsantresi, püre ve kurutulmuş ürünler de ticari olarak bulunur; bunları kapalı, serin ve kuru yerde, açıldıktan sonra buzdolabında saklamak uygundur.

Sık sorulan sorular

Elem çiçeği nedir?

Elem çiçeği, Passiflora edulis Sims adıyla bilinen, meyvesi yenen tropik bir tırmanıcı bitkidir. İngilizcede passion fruit, Portekizcede maracujá denir.

Elem çiçeği ile çarkıfelek aynı bitki midir?

Hayır. Çarkıfelek kartı Passiflora caerulea ve P. incarnata gibi süs ve aktar türlerini anlatır; elem çiçeği ise meyvesi yenen Passiflora edulis'tir. İkisi aynı cinse aittir, ancak amaçları ve görünümleri farklıdır.

Adındaki 'elem' neyi anlatır?

Ad, Latince ve İngilizce 'passion' sözcüğünün karşılığıdır. 16-17. yüzyıl misyonerlerinin çiçeğin yapısını Hz. İsa'nın çilesinin simgeleriyle yorumlaması, bu adın kaynağıdır.

Meyvesi nasıl saklanır?

Buruşmuş, olgun meyve serin yerde birkaç gün, buzdolabında daha uzun süre durabilir. İçi çıkarılıp dondurulabilir.

Kaynaklar

Mabberley, D. J. Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press.
Kew, Plants of the World Online (POWO): Passiflora edulis Sims.
FAO, tropik meyve üretimi ve yetiştiriciliği yayınları.
Baytop, T. Türkçe Bitki Adları Sözlüğü. Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M. A Modern Herbal, 1931.

WhatsApp