Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat

← Bitki ve Baharat Ansiklopedisi

Eşek Dikeni (Onopordum acanthium) — Çeçen Şifalı Bitkiler, Turhal
Eşek Dikeni fotoğraf 1Eşek Dikeni fotoğraf 2Eşek Dikeni fotoğraf 3Eşek Dikeni fotoğraf 4
Fotoğraflar: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0 · Flocci Nivis, CC BY 4.0 · Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 4.0 · Josep Gesti, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Eşek Dikeni

Onopordum acanthium L.

Diğer adları
Eşek dikeni, kengel, devedikeni (yöresel); İngilizce: cotton thistle, Scotch thistle, woolly thistle
Familya
Asteraceae (Papatyagiller)
Kullanılan kısım
Tohum, çiçek tablası ve genç sap (yöresel)

Eşek dikeni (Onopordum acanthium), kanatlı ve dikenli gövdesi ile gümüşi, tüylü yapraklarıyla boylu bir iki yıllık dikendir. Türkiye'de Onopordum cinsinin birçok türü eşek dikeni adıyla anıldığı için, bu ad yöreye göre farklı türleri kapsayabilir.

Botanik özellikleri

Onopordum acanthium, papatyagiller (Asteraceae) familyasından, iki yıllık ve oldukça iri bir ottur. İlk yıl yere yakın bir yaprak rozeti oluşturur; ikinci yıl ise iki metreyi aşabilen, dallanmış ve kanatlı bir gövde yükseltir. Yapraklar büyük, derin loblu, kenarları sert dikenli ve yoğun beyaz örümcek ağı gibi tüylerle kaplıdır; bu yüzden bitki gümüşi-gri görünür. Sap boyunca uzanan dikenli kanatlar da türün ayırt edici özelliğidir.

Başçıklar küresel, iri ve dikenli brakteleri olan yapılardır; mor-pembe boru çiçeklerinden oluşur. Meyveler uzun tüylü bir yumuşak taçla donanmış aşenlerdir. Türün doğal yayılışı Avrupa ve Batı Asya'dır; Türkiye'de nadas tarlaları, yol kenarları, harabeler ve kurak, bozulmuş alanlarda yaygındır. Kuzey Amerika ve Avustralya gibi bölgelerde ise sonradan yerleşmiş ve zararlı yabani ot sayılmaktadır.

Tarihçe

Onopordum adı, antik Yunan botanik geleneğinden gelir; Dioskorides ve Plinius, onopordon adlı bir dikenli bitkiyi eserlerinde anar. Adın köken bilgisinde eşek sözcüğü bulunur ve bu, Türkçedeki eşek dikeni adıyla da örtüşür. Antik adın bugünkü hangi türlerle eşleştiği konusunda ise kesinlik yoktur.

Orta ve Kuzey Avrupa'da bitki, kaleler ve eski yerleşimler çevresinde yetişen tanıdık bir dikendir. Skoçya'nın ulusal simgesi olan dikenle ilişkilendirildiği sık anılır; ancak bu simgenin hangi türe ait olduğu tartışmalıdır. Linnaeus türü Species Plantarum'da tanımlamıştır; acanthium tür adı, Yunanca akantha (diken) sözcüğüne dayanır.

Kültürdeki yeri

Türkiye'de Onopordum cinsi çok sayıda türle temsil edilir ve bunların birçoğu halk arasında eşek dikeni, deve dikeni ya da kengel gibi adlarla çağrılır. Bu nedenle yöresel adlar bilimsel adla birebir örtüşmeyebilir; kesin tanım için Latince tür adı ve Flora of Turkey gibi kaynaklara başvurulmalıdır. Bu kartta anlatılan Onopordum acanthium'dur.

Bitki iri boyu, gümüşi görünümü ve heybetli çiçek başlarıyla süs bahçelerinde, özellikle doğal görünümlü tasarımlarda kullanılır. Çiçekleri arılar ve kelebekler tarafından ziyaret edilir; olgun tohumlar ise yabani kuşlar için besin kaynağıdır. Tarım alanlarında yoğun yayıldığında, dikenli yapısı nedeniyle otlatmayı güçleştirdiğinden istenmeyen bir ot olarak değerlendirilir.

Mutfakta

Eşek dikeni günümüzde yaygın bir mutfak bitkisi değildir. Grieve'in A Modern Herbal eserinde, bitkinin dikenleri ayıklanmış genç saplarının ve çiçek tablasının enginar benzeri biçimde yenebildiği belirtilir; bu daha çok geçmişte ve yöresel olarak görülen bir kullanımdır. Dikenleri sert olduğu için hazırlanması zahmetlidir.

Aktarlarda tohum ya da kuru bitki olarak bulunursa serin, kuru ve ışık almayan bir yerde, ağzı kapalı bir kavanozda saklanmalıdır. Yabani toplanan örneklerde tür karışıklığı olabileceğinden, tür adı bilinmeyen dikenli bitkiler tüketilmemelidir.

Sık sorulan sorular

Eşek dikeni nedir?

Eşek dikeni, Onopordum acanthium adlı, kanatlı dikenli gövdesi ve gümüşi tüylü yapraklarıyla tanınan iki yıllık bir papatyagiller bitkisidir.

Eşek dikeninin Latince adı nedir?

Latince adı Onopordum acanthium L.'dir. Türkiye'de bu cinsin birçok türü eşek dikeni adıyla anıldığından yöresel adlar karışabilir.

Eşek dikeni nerede yetişir?

Avrupa ve Batı Asya'da doğal olarak yetişir; Türkiye'de nadas tarlaları, yol kenarları ve kurak, bozulmuş alanlarda görülür.

Eşek dikeni tohumu nasıl saklanır?

Serin, kuru ve ışıktan uzak bir yerde, hava almayan bir kapta saklanır.

Kaynaklar

Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press.
Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994.
Grieve, M., A Modern Herbal, 1931.
Dioskorides, De Materia Medica.
Plinius, Naturalis Historia.
Kew Plants of the World Online (POWO), Onopordum acanthium.

WhatsApp