Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Alkanna tinctoria (L.) Tausch (eş adı: Anchusa tinctoria L.)
Diğer adları
Havaciva, kırmızı boya otu, boyacı sığırdili; İngilizce: dyer's alkanet, alkanet
Familya
Boraginaceae (Hodangiller)
Kullanılan kısım
Kök
Havaciva (Alkanna tinctoria), kökündeki kırmızı-mor pigmentle yüzyıllardır boya bitkisi olarak anılan, hodangillerden çok yıllık bir bitkidir. Kökü yağlara, mumlara ve dokumalara renk vermesiyle tanınır ve tarihte yiyecek ve yağ renklendirme geleneğinde de yer almıştır.
Botanik özellikleri
Havaciva, boyu 10-50 cm kadar olan, tüylü, yere yatık ya da yarı dik gövdeli çok yıllık bir bitkidir. Yaprakları dar, uzunca ve sert tüylerle kaplıdır; çiçekleri gövde uçlarında toplanır ve mavi, mor ya da mavimsi-mor renktedir. Tüm bitkinin yüzeyi kaba tüylerle örtülü olduğundan hodangillerin tipik dokusunu taşır.
Bitkinin en dikkat çekici özelliği kalın, silindirik kökünün kabuğunda biriken kırmızı-mor pigmenttir; kökün dış yüzü koyu kırmızıdan morumsu kahverengiye kadar değişir. Pigment alkannin adıyla bilinir ve yağda çözünür. Tür Akdeniz çevresinde, Güney Avrupa'da ve Anadolu'da kumlu, güneşli ve kurak yamaçlarda yetişir.
Tarihçe
Havaciva, eski çağlardan beri kök boyası olarak bilinir; Dioskorides ve Plinius gibi antik yazarların eserlerinde adı anılan boya bitkileri arasında sayılır. Kök, Akdeniz çevresinde dokuma, mum ve yağ boyamada kullanılmıştır. Ortaçağ ve sonrasında ticarete konu olmuş, ülkeler arasında kurutulmuş kök olarak taşınmıştır.
Kökün kırmızı rengi nedeniyle halk arasında yağların, tereyağının ve bazı yiyeceklerin renklendirilmesi geleneği oluşmuştur. Günümüzde gıda ve kozmetik alanında renk maddelerinin kullanımı mevzuata bağlıdır; havaciva da bu açıdan yalnızca tarihsel ve kültürel bilgi olarak ele alınmalıdır. Kök, sanayi öncesi dönemde halı, ipek ve yün boyamacılığında da yer almıştır.
Kültürdeki yeri
Aktar kültüründe havaciva, kırmızı kökü ve adının kulağa yabancı gelen tınısıyla hatırlanan bir bitkidir; kırmızı kökü, bitkiyi tanınır kılan en belirgin özelliktir. Kökün su ya da yağ içine konulduğunda rengi vermesi, geleneksel boyacılığın bilinen yöntemlerindendir. Bu özelliği, bitkiyi boyacılık tarihinin önemli bitkilerinden biri yapmıştır.
Bugün bitki daha çok doğal boya meraklıları, el sanatları ve geleneksel boyama çalışmaları kapsamında anılır. Doğal boyacılıkta alkanet olarak bilinen bu kök, pamuk, yün ve ipek üzerinde mor-kırmızı tonlar verir; renk, kullanılan mordana ve ortamın asitliğine göre değişir.
Mutfakta
Havaciva mutfakta düzenli bir baharat ya da sebze olarak kullanılan bir bitki değildir. Tarihte kökünün yağlara ve bazı yiyeceklere renk vermek için kullanıldığı bilinmekle birlikte, bugün gıda renklendirmesi yasal düzenlemelere bağlıdır ve bu amaçla kullanımı önerilmez.
Kurutulmuş kök, doğal boya ve el sanatları için satılır. Saklama için kök parçaları ağzı kapalı bir kapta, serin, kuru ve ışıktan uzak bir yerde tutulmalıdır; pigment ışık ve nemle zamanla solabilir, bu nedenle kapalı ve karanlık ortamda saklanması gerekir.
Sık sorulan sorular
Havaciva nedir?
Havaciva, kökündeki kırmızı-mor pigmentle bilinen, Alkanna tinctoria (L.) Tausch adlı hodangillerden bir bitkidir.
Havacivanın Latince adı nedir?
Latince adı Alkanna tinctoria (L.) Tausch'tur; eski kaynaklarda Anchusa tinctoria adıyla da geçer.
Havaciva nerede yetişir?
Akdeniz çevresinde, kumlu, güneşli ve kurak yamaçlarda, Anadolu'da da doğal olarak bulunur.
Havaciva nasıl saklanır?
Kurutulmuş kök, kapalı bir kapta, serin, kuru ve ışıktan uzak bir yerde saklanır.
Kaynaklar
Davis, P. H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press Dioskorides, De Materia Medica Plinius, Naturalis Historia Grieve, M., A Modern Herbal (1931) Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, TDK, 1994 Kew Plants of the World Online (POWO), Alkanna tinctoria