Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Karnıyarık otu tohumu, pire otu tohumu, karnıyarık; İngilizce psyllium, flea seed
Familya
Plantaginaceae (Sinirotugiller)
Kullanılan kısım
Olgun, kurutulmuş tohumlar
Karnıyarık tohumu, sinirotu cinsinden Plantago afra adlı tek yıllık bitkinin küçük, parlak, koyu kahverengi tohumlarıdır. Suyla temas edince çevresinde jöle kıvamında bir tabaka oluşturmasıyla tanınır. Aktarlarda eskiden beri satılan, adını hem bitkiden hem de pireye benzeyen tohumlarından alan bir üründür.
Botanik özellikleri
Plantago afra, 10-40 santim boylanan, dallanan, tüylü ve yapışkanımsı bir gövdeye sahip tek yıllık otsu bir bitkidir. Yaprakları karşılıklı dizilmiş, dar ve uzundur; bu yönüyle yerde rozet oluşturan geniş yapraklı sinirotlarından farklıdır. Küçük çiçekler, uzun saplar üzerindeki yumurta biçimli başaklarda toplanır. Her meyve kapsülünde genellikle iki tohum bulunur.
Tohumlar 2-3 milimetre boyunda, parlak, koyu kahverengi ve bir yüzü hafif çukurdur. Islatıldıklarında tohum kabuğundaki maddeler su çekerek kayganlaşır ve tohumların çevresinde jöle benzeri bir tabaka oluşur. Bitki Akdeniz havzasında, kumlu ve kurak alanlarda, yol kenarlarında ve nadas tarlalarında doğal olarak yetişir; Türkiye'de de özellikle batı ve güney kıyı bölgelerinde görülür. Benzer kullanımda olan Plantago ovata ise farklı bir türdür ve daha açık renkli tohumlara sahiptir.
Tarihçe
Dioskorides, De Materia Medica'da psyllion adıyla bir bitkiden söz eder ve adın tohumların pireye benzemesinden geldiğini belirtir; Yunanca psylla sözcüğü pire anlamındadır. Plinius da Naturalis Historia'da aynı bitkiyi benzer bir adla anar. Bu ad, bugün İngilizce psyllium sözcüğünde yaşamaya devam eder.
Türkçedeki pire otu adı da aynı benzetmeye dayanır. Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü'nde karnıyarık otu ve benzeri yöresel adlar Plantago türleri için kayıtlıdır. Bitkinin bilimsel adı konusunda da uzun bir tartışma yaşanmış; Linnaeus'un Plantago psyllium adı ile Plantago afra adı arasındaki öncelik meselesi sonucunda bugün çoğu kaynak Plantago afra adını kabul etmektedir.
Kültürdeki yeri
Karnıyarık tohumu, Anadolu aktarlarının küçük kavanozlarda sakladığı eski ürünlerden biridir. Tohumların ıslanınca jöleleşmesi, onu tanıyanlar için ilginç ve kolay ayırt edici bir özellik olmuştur. Bazı yörelerde tohumlar şerbet ve içeceklere doku katmak için de kullanılmıştır.
Orta Doğu'nun bazı ülkelerinde benzer tohumlar, şekerli ve gül sulu soğuk içeceklerde süs ve doku amacıyla bardağın dibine konur. Aynı cinsin geniş yapraklı türleri olan sinirotları ise Anadolu'da yol kenarlarının ve bahçelerin bilinen otlarıdır. Bu yaygın tanıdıklık, cinsin farklı türlerine birçok yöresel ad verilmesine yol açmıştır.
Mutfakta
Karnıyarık tohumu günlük mutfakta yaygın bir malzeme değildir. Bazı geleneksel tariflerde suda bekletilerek jöleleştirilen tohumlar, şerbet ve soğuk içeceklere doku katmak için az miktarda eklenir. Su çekme özelliği nedeniyle bazı ev yapımı ekmek ve hamur denemelerinde kıvam artırıcı olarak da kullanıldığı görülür. Tohumlar yeterli sıvı olmadan kuru halde ağza alınmamalı, kullanım miktarı tarife uygun tutulmalıdır.
Tohumlar nem çektiği için kapağı sıkı kapanan bir cam kavanozda, kuru, serin ve karanlık bir yerde saklanmalıdır. Nemli ortamda topaklanabilir ve küflenebilir. Böcek bulaşmasına karşı ara sıra kontrol edilmesi ve gıda dolabında diğer ürünlerden ayrı, etiketli olarak tutulması önerilir.
Sık sorulan sorular
Karnıyarık tohumu nedir?
Karnıyarık tohumu, sinirotugiller ailesinden Plantago afra adlı tek yıllık bitkinin küçük, parlak, koyu kahverengi tohumlarıdır.
Latince adı nedir?
Latince adı Plantago afra L.'dir; eski kaynaklarda Plantago psyllium L. adıyla da geçer. İngilizcede psyllium ya da flea seed olarak bilinir.
Neden pire otu da denir?
Tohumların küçük, parlak ve koyu renkli görünüşü pireye benzetilmiştir. Yunanca psyllion adı da pire anlamındaki psylla sözcüğünden gelir.
Karnıyarık tohumu nasıl saklanır?
Nem çektiği için ağzı sıkı kapanan bir cam kavanozda, kuru, serin ve karanlık bir yerde saklanır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press. Kew, Plants of the World Online (POWO).