Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Fagus spp. (Türkiye'de başlıca Fagus orientalis Lipsky; Avrupa türü Fagus sylvatica L.)
Diğer adları
Doğu kayını, kayın ağacı; meyvesi için kayın fıstığı, kayın palamudu; İngilizce beech (oriental beech)
Familya
Fagaceae (Kayıngiller)
Kullanılan kısım
Yaprak, kabuk, meyve (kayın fıstığı); odunu
Kayın, Karadeniz ormanlarının en heybetli ağaçlarından biridir; Türkiye'de yetişen türü doğu kayını, Fagus orientalis'tir. Düzgün gri gövdesi, sık gölgesi ve parlak yeşil yapraklarıyla tanınır. Değerli odunu mobilyacılıkta ve doğramacılıkta yaygın olarak kullanılır.
Botanik özellikleri
Fagus orientalis, 30-40 metreye kadar boylanabilen, yaprağını döken büyük bir orman ağacıdır. Gövdesi düzgün, açık gri ve ince kabukludur; yaşlı ağaçlarda bile kabuk çatlamadan pürüzsüz kalır. Yapraklar oval, kenarları hafif dalgalı ve paralel damarlıdır; sonbaharda bakır ve altın tonlarına döner. Doğu kayınının yaprakları, Avrupa kayını Fagus sylvatica'ya göre daha uzun ve daha çok damarlıdır.
Erkek çiçekler sarkık, yuvarlak başçıklar halinde, dişi çiçekler ise dikenli bir kadeh içinde ikişer üçer bulunur. Meyve, odunsu ve dikenli bir kabuk içinde yer alan, üç köşeli küçük fındıkçıklardır; halk arasında kayın fıstığı ya da kayın palamudu denir. Doğu kayını Balkanlar'ın doğusundan Kafkasya'ya ve kuzey İran'a kadar yayılır. Türkiye'de Istranca ormanlarında, Karadeniz Bölgesi'nin nemli dağ yamaçlarında geniş saf ormanlar kurar, daha güneyde Amanos dağları gibi nemli yerlerde de bulunur.
Tarihçe
Kayın, Avrupa ve Batı Asya ormanlarının binlerce yıllık sakinidir. Plinius, Naturalis Historia'da fagus adıyla kayından ve meyvesinin hayvan yemi olarak değerinden söz eder. Latince fagus adının, Yunanca yemek anlamındaki phagein sözcüğüyle ilişkili olduğu ve yenebilen meyveye gönderme yaptığı ileri sürülür.
Germen dillerinde kayın adı ile kitap sözcüğü arasında bir bağ bulunduğu sık anılan bir görüştür; İngilizce book ve Almanca Buch sözcüklerinin, üzerine yazı kazınan kayın tabletlerine dayandığı düşünülür. On dokuzuncu yüzyılda kayın odununun buharla bükülmesiyle üretilen Viyana sandalyeleri dünya çapında yaygınlaşmıştır. Türkçede kayın adı, eski çağlardan beri bu ağaç için kullanılan yerleşik bir addır.
Kültürdeki yeri
Karadeniz'in yayla yollarında kayın ormanları, sık gölgeleri ve yosunlu gövdeleriyle kendine has bir manzara oluşturur. Kayın odunu sert, homojen ve kolay işlenen bir yapıdadır; mobilya, parke, merdiven, mutfak eşyası ve oyuncak yapımında kullanılır. Eskiden kayın kerestesinden yapılan tahta kaşıklar, hamur tekneleri ve kepçeler köy evlerinin vazgeçilmez eşyalarıydı.
Kayın aynı zamanda değerli bir yakacak odunudur ve iyi kor verir. Avrupa'da kayın talaşı et ve peynir tütsülemede tercih edilir. Kayın ormanları altında yetişen mantarlar ve bu ormanların sağladığı serin yayla ortamı, Karadeniz insanının gündelik hayatının bir parçasıdır.
Mutfakta
Kayın mutfakta sınırlı ölçüde yer alır. Kayın fıstığı tarih boyunca kıtlık zamanlarında kavrularak yenmiş, bazı Avrupa ülkelerinde yağı çıkarılmıştır; ancak çiğ ve bol miktarda yenmemesi gerektiği eski kaynaklarda da belirtilir. Ormanlarda meyveler daha çok domuz ve yaban hayvanları için yem olarak değerlendirilmiştir.
Aktarlarda kayın yaprağı ya da kabuğu kurutulmuş olarak bulunabilir. Bu ürünler ağzı kapalı, kuru ve havadar bir yerde, ışıktan uzak saklanmalıdır. Kayın fıstıkları ise yağlı yapıları nedeniyle çabuk acıyabileceğinden serin bir yerde ve kısa sürede değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
Kayın nedir?
Kayın, kayıngiller ailesinden Fagus cinsine ait, yaprak döken büyük orman ağaçlarının adıdır. Türkiye'de yetişen türü doğu kayınıdır.
Kayının Latince adı nedir?
Türkiye'de yetişen doğu kayını Fagus orientalis Lipsky'dir. Avrupa kayını ise Fagus sylvatica L. olarak adlandırılır.
Kayın nerede yetişir?
Nemli ve serin iklimi seven bir ağaçtır. Türkiye'de Istranca ormanlarında ve Karadeniz Bölgesi'nin dağ yamaçlarında geniş ormanlar oluşturur.
Kayın fıstığı yenir mi?
Geçmişte kavrularak sınırlı miktarda yenmiştir; çiğ ve bol miktarda tüketilmemelidir.
Kaynaklar
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press. Royal Botanic Gardens, Kew, Plants of the World Online (POWO).