Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
itburnu, yaban gülü, köpek gülü, gül elması, şıllık; İngilizce dog rose, rose hip
Familya
Rosaceae (Gülgiller)
Kullanılan kısım
Olgun meyveleri (yalancı meyve); çekirdekleri
Kuşburnu, Anadolu'nun dağ yamaçlarında, çit ve tarla kenarlarında yetişen yabani gülün parlak kırmızı meyvesidir. Sonbaharda toplanan meyveler marmelat, pekmez, pestil ve çay olarak değerlendirilir. Kış hazırlıklarının ve köy mutfağının en tanıdık yabani meyvelerinden biridir.
Botanik özellikleri
Rosa canina, 1-3 metre boylanan, kavisli dallı, eğri dikenli bir çalıdır. Yaprakları tüy biçimli bileşik yapılıdır ve 5-7 adet, kenarları dişli yaprakçıktan oluşur. İlkbahar sonu ve yaz başında beş taç yapraklı, açık pembe ya da beyaz, hafif kokulu tek katlı çiçekler açar. Çiçekler bahçe güllerine göre sade ama zariftir.
Kuşburnu denilen kısım, botanik açıdan çiçek tablasının etlenmesiyle oluşan bir yalancı meyvedir. İçinde sert, tüylü tohumcuklar bulunur; bu tüyler rahatsız edici olduğu için işlenirken ayrılır. Meyveler sonbaharda kızarır ve ilk donlardan sonra biraz yumuşar. Türkiye'nin hemen her bölgesinde, özellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu'nun yüksek yerlerinde bol bulunur.
Tarihçe
Rosa canina tür adı, Latince köpeğe ait anlamına gelir. Plinius, Naturalis Historia'da köpekle ilişkilendirilen bir yabani gül anlatır ve bu ad gelenek yoluyla günümüze ulaşmıştır. Türkçedeki itburnu adı da aynı köpek benzetmesini taşırken, kuşburnu adı meyvenin biçimini kuş gagasına benzetir.
Yabani gül meyveleri, tarih öncesi çağlardan beri insanlar tarafından toplanmıştır. Avrupa'da Orta Çağ'dan beri meyveden marmelat ve şurup yapıldığı bilinir. Grieve'in A Modern Herbal adlı eserinde kuşburnunun mutfakta kullanımı ve çekirdeklerin ayıklanması anlatılır.
Kültürdeki yeri
Anadolu'da kuşburnu, sonbaharın simgesi gibidir. Ekim ve kasım aylarında köylerde çit kenarlarından ve yamaçlardan kuşburnu toplanır. Doğu Anadolu ve Karadeniz yaylalarında kuşburnu marmelatı, pekmezi ve pestili evlerde yapılan kış hazırlıklarının önemli bir parçasıdır. Gümüşhane, Bayburt ve Erzurum yörelerinde kuşburnu ürünleri yerel pazarlarda bolca satılır.
Kuşburnu çayı ise Türkiye'de en çok içilen bitki çaylarından biridir. Kırmızı rengi ve hafif ekşi tadıyla kış akşamlarının tanıdık içeceklerindendir. Çocukların kuşburnu çekirdeğindeki tüyleri birbirlerinin yakasına atarak oynadığı eski bir köy şakası da yaygındır.
Mutfakta
Kuşburnu marmelatı, meyvelerin haşlanıp süzgeçten geçirilerek tohum ve tüylerinden ayrılması, ardından şekerle kaynatılmasıyla yapılır. Pekmezi ve pestili de benzer biçimde hazırlanır. Kurutulmuş kuşburnu, ezilip sıcak suda demlenerek ya da birkaç dakika kaynatılarak çay yapılır; demlenen çay ince bir süzgeçten geçirilmelidir ki tüyler bardağa geçmesin. Kuşburnu çekirdeğinden elde edilen yağ ise sitede ayrı bir kartta anlatılmıştır.
Kurutulmuş kuşburnu, kapağı sıkı bir kavanozda ya da bez torbada, ışıktan ve nemden uzak, serin bir yerde saklanmalıdır. Nem alan meyveler küflenebilir, bu yüzden düzenli kontrol edilmelidir. Marmelat ve pekmez ise iyi kapatılmış kavanozlarda serin bir kilerde uzun süre dayanır; açıldıktan sonra buzdolabında tutulmalıdır.
Sık sorulan sorular
Kuşburnu nedir?
Kuşburnu, Rosa canina adlı yabani gülün sonbaharda kızaran meyvesidir. Marmelat, pekmez, pestil ve çay yapımında kullanılır.
Kuşburnuna neden itburnu da denir?
Latince adı köpek gülü anlamına gelir. Türkçede bu benzetme itburnu adıyla, meyvenin biçimi ise kuşburnu adıyla anlatılır.
Kuşburnu nerede yetişir?
Türkiye'nin hemen her yerinde, özellikle Doğu ve İç Anadolu'nun yüksek yamaçlarında, çit ve tarla kenarlarında kendiliğinden yetişir.
Kuşburnu nasıl saklanır?
Kurutulmuş meyveler kapağı sıkı bir kavanozda ya da bez torbada, kuru ve serin yerde saklanır. Marmelat açıldıktan sonra buzdolabında tutulur.
Kaynaklar
Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.