Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
labada, efelek, evelik (yöresel adlar; birkaç Rumex türü için ortak kullanılır); İngilizce broad-leaved dock, bitter dock
Familya
Polygonaceae (Kuzukulağıgiller, Karabuğdaygiller)
Kullanılan kısım
Genç, taze yapraklar
Labada, geniş ve uzun yapraklarıyla tanınan, nemli yerlerde kendiliğinden yetişen çok yıllık bir yabani bitkidir. Rumex obtusifolius başta olmak üzere birkaç Rumex türü halk arasında labada adıyla anılır. Anadolu'da genç yaprakları özellikle labada sarması için toplanır.
Botanik özellikleri
Rumex obtusifolius, kalın, derine inen bir kazık kökü olan ve 50-120 santim boylanabilen çok yıllık otsu bir bitkidir. Taban yaprakları büyük, uzun saplı, uçları küt, tabanları hafifçe oyuktur; yaprak sapları ve damarları çoğu kez kırmızımsıdır. Gövde dik, oluklu ve üst kısmında dallıdır. Yaz aylarında gövde ucunda halkalar halinde dizilmiş, yeşilimsi küçük çiçeklerden oluşan uzun salkımlar oluşur.
Çiçeklerin ardından gelişen meyve kılıfları olgunlaştıkça pas kırmızısı ve kahverengiye döner; kenarlarında kısa, sivri çıkıntılar bulunur. Bitki Avrupa kökenlidir ve bugün dünyanın ılıman bölgelerinin çoğuna yayılmıştır. Türkiye'de dere kenarlarında, nemli çayırlarda, ahır ve ağıl çevrelerinde, yol kıyılarında görülür. Halkın labada dediği bitkiler arasında bahçe labadası olarak bilinen Rumex patientia ve kıvırcık yapraklı Rumex crispus da bulunur.
Tarihçe
Rumex türleri antik çağdan beri bilinen yabani sebzelerdendir. Dioskorides, lapathon adıyla birkaç türü ayırarak anlatır; Türkçedeki labada sözcüğünün de bu Yunanca addan geldiği kabul edilir. Plinius da Naturalis Historia'da yabani ve bahçe Rumex türlerinden söz eder. Bu otlar, Akdeniz dünyasında yoksul halkın baharda topladığı yeşillikler arasında anılır.
İngiltere'de dock adıyla bilinen bu bitkinin büyük yaprakları eskiden tereyağı sarmak için kullanılırdı. Grieve, A Modern Herbal'da dock türlerini geniş biçimde anlatır. Tarım tarihinde ise labada, derin kökleri ve bol tohumu nedeniyle çayırlarda kolay yayılan ve çiftçilerin uğraştığı bir ot olarak da bilinir.
Kültürdeki yeri
Anadolu'nun birçok yöresinde, özellikle Karadeniz ve İç Anadolu'da, baharda labada toplamak geleneksel bir iştir. Taze yapraklar demetler halinde köy pazarlarında satılır. Tokat, Sivas ve Çorum çevresinde labada sarması bahar sofralarının sevilen yemeklerindendir. Yapraklar kış için salamuraya da yatırılır.
Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu mutfağında evelik ya da efelek adıyla bilinen labada türlerinden çorbalar, kavurmalar ve sarmalar yapılır. Kurutulan yapraklar ipe dizilip kışın ıslatılarak kullanılır; bu, yöre mutfağının eski saklama yöntemlerindendir. Köylerde labada, ısırgan ve pancar yaprağı gibi baharın kendiliğinden biten sofra yeşillikleri arasında anılır.
Mutfakta
Labada sarması için genç ve yumuşak yapraklar seçilir; yapraklar sıcak suda birkaç saniye haşlanarak yumuşatılır. İçine pirinç ya da bulgur, soğan, salça, nane ve baharatlarla hazırlanan iç konur; etli olarak da yapılabilir. Yaprağın hafif ekşi, buruk tadı sarmaya kendine özgü bir lezzet verir. Bazı yörelerde bu yemeğe labada dolması da denir; etli olanı yoğurtla servis edilir.
Labada yaprağı da kuzukulağı gibi okzalik asit içerdiği için ekşimsi bir tada sahiptir ve ölçülü tüketilir. Taze yapraklar nemli bir beze sarılı olarak buzdolabında birkaç gün saklanabilir. Kış için yapraklar haşlanıp tuzlu suda salamura edilir ve kavanozlara basılır ya da gölgede kurutulur. Kurutulmuş yaprak, kullanılmadan önce ılık suda bekletilerek yumuşatılır.
Sık sorulan sorular
Labada nedir?
Labada, Rumex cinsinden, geniş ve uzun yapraklı, çok yıllık bir yabani bitkidir. Bilimsel olarak Rumex obtusifolius için kullanılır; ancak halk arasında birkaç Rumex türüne birlikte labada denir.
Labada sarması hangi yapraktan yapılır?
Baharda toplanan genç ve yumuşak labada yapraklarından yapılır. Yörelere göre Rumex patientia ve Rumex crispus gibi yakın türlerin yaprakları da kullanılır.
Labada nerede yetişir?
Dere kenarlarında, nemli çayırlarda, ahır çevrelerinde ve yol kıyılarında kendiliğinden yetişir. Türkiye'nin hemen her bölgesinde görülür.
Labada yaprağı kış için nasıl saklanır?
Yapraklar haşlanıp salamuraya yatırılarak kavanozlarda saklanır ya da ipe dizilip gölgede kurutulur. Kuru yaprak kullanılmadan önce ılık suda yumuşatılır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.