Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
mahmude, mahmude otu, sakmonya, sakmunya; İngilizce scammony
Familya
Convolvulaceae (Kahkahaçiçeğigiller)
Kullanılan kısım
Kök ve kökten elde edilen reçine (yalnızca tarihsel bilgi; yenmez)
Mahmude otu, Doğu Akdeniz ve Anadolu'da yetişen, beyaz ya da açık pembe huni çiçekli, sarılıcı bir kahkahaçiçeği türüdür. Latince adı Convolvulus scammonia olan bitkinin kalın kökünden elde edilen reçine, eski çağlardan beri sakmonya adıyla bilinen bir ticaret malıydı. Çok sert ve tehlikeli bir bitkidir: zehirlidir, yenmez ve uzman bilgisi olmadan hiçbir şekilde kullanılmamalıdır.
Botanik özellikleri
Convolvulus scammonia, her yıl topraktan yeniden sürgün veren çok yıllık, sarılıcı bir bitkidir. Toprak altında derine inebilen, kalın, havuç biçimli ve içi sütlü bir kökü vardır. Yerde yayılan ya da başka bitkilere dolanan ince gövdeleri, ok ucu biçimli yaprakları ve huni şeklinde, krem beyazı ya da soluk pembe çiçekleriyle tarla sarmaşığını andırır. Çiçeklenme ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar sürer.
Bitki Doğu Akdeniz'in sıcak, kuru yamaçlarında, çalılıklarda ve terk edilmiş tarlalarda yetişir; Türkiye'de özellikle Batı, Güney ve Güneydoğu Anadolu'da görülür. Kök kesildiğinde sızan süt, havayla temas edince kuruyarak koyu renkli bir reçineye dönüşür. Tarihte ticareti yapılan sakmonya, bu kurumuş süt ve köklerin işlenmesiyle elde edilirdi. Tarla sarmaşığı ve diğer Convolvulus türleriyle karışabileceği için tanınmayan sarmaşıklar toplanmamalıdır.
Tarihçe
Sakmonya adı Yunanca skammonia sözcüğünden gelir; Dioskorides De Materia Medica'da bitkiyi ve reçinesini ayrıntılı biçimde anlatır. Antik çağdan Orta Çağ'a kadar sakmonya, Anadolu ve Suriye'den Akdeniz limanlarına taşınan değerli bir ham maddeydi. Arapça ve Osmanlıca kaynaklarda mahmude adıyla geçer; bu ad Arapçadan Türkçeye yerleşmiştir.
18. ve 19. yüzyıllarda İzmir, sakmonya ticaretinin bilinen merkezlerinden biriydi ve Avrupa'da İzmir sakmonyası adıyla anılan ürün buradan gönderilirdi. Grieve'in A Modern Herbal adlı eserinde de bu ticaretten ve reçinenin elde edilişinden söz edilir. Günümüzde bu ticaret tarihe karışmış, bitki yalnızca botanik ve tarih açısından ilgi çeker.
Kültürdeki yeri
Anadolu köylerinde mahmude otu, adı bilinen ama dokunulmaması öğütlenen bitkiler arasındadır. Halk arasında tehlikeli otlardan sayılır ve çocukların uzak tutulması tembihlenir. Bir dönem köylerde kök kazıp reçinesini toplayan ve tüccara satan kişiler bulunurdu. Bu uğraş bugün tamamen ortadan kalkmıştır.
Mahmude otu zehirli ve son derece sert bir bitkidir. Kökü, reçinesi ya da herhangi bir kısmı yenmez, çay olarak demlenmez ve uzman bilgisi olmadan hiçbir amaçla kullanılmamalıdır. Kazara yutulması durumunda vakit kaybetmeden 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi aranmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir. Bitki bu sitede yalnızca botanik ve kültür tarihi açısından tanıtılmaktadır.
Mutfakta
Mahmude otu mutfakta kullanılmaz; yenmez ve baharat ya da bitki çayı olarak tüketilmez. Hiçbir yemekte, içecekte ya da karışımda yeri yoktur. Bu bitkiyi gıda olarak satan ya da öneren kaynaklara itibar edilmemelidir.
Botanik koleksiyon ya da örnek amacıyla bulundurulan kurutulmuş kök ve reçine, etiketlenmiş, sıkı kapaklı bir kapta, gıdalardan ayrı ve çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklanmalıdır. Bitkiye dokunduktan sonra eller iyice yıkanmalıdır. Kesinlikle mutfak dolabında ve baharatların yanında tutulmamalıdır.
Sık sorulan sorular
Mahmude otu nedir?
Mahmude otu, Convolvulus scammonia türünden, huni çiçekli, sarılıcı, çok yıllık bir bitkidir. Kalın, sütlü bir kökü vardır ve Doğu Akdeniz ile Anadolu'da yetişir.
Sakmonya nedir?
Sakmonya, mahmude otunun kökünden sızan sütün kurumasıyla elde edilen reçineye verilen tarihsel addır. Antik çağdan 19. yüzyıla kadar ticareti yapılmıştır.
Mahmude otu yenir mi?
Hayır. Mahmude otu zehirli ve çok sert bir bitkidir; hiçbir kısmı yenmez, çay olarak demlenmez ve uzman bilgisi olmadan kullanılmaz.
Mahmude otu nerede yetişir?
Doğu Akdeniz'in sıcak, kuru yamaçlarında, çalılıklarda ve terk edilmiş tarlalarda yetişir. Türkiye'de özellikle Batı, Güney ve Güneydoğu Anadolu'da görülür.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931. Mabberley, D.J., Mabberley's Plant-Book, Cambridge University Press.