Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
filiskin, Yarpuz, yarpız, yabani nane, pulegium (Latince); İngilizce pennyroyal
Familya
Lamiaceae (Ballıbabagiller)
Kullanılan kısım
Çiçeklenme dönemindeki toprak üstü kısımlar (yaprak, sap, çiçek)
Yarpuz, Anadolu sofralarında kurutulmuş haliyle tanınan, keskin ve serin kokulu bir nane akrabasıdır. Türkiye'de yarpuz adı yalnızca Mentha pulegium için değil, yöreye göre birkaç yabani nane türü için birlikte kullanılır. Kışlık çorbaların, yoğurtlu yemeklerin ve bitki çaylarının eski tanıdık otlarından biridir.
Botanik özellikleri
Mentha pulegium, yerlere yayılan ya da yarı dik duran, 10-40 santim boylanan çok yıllık bir otsu bitkidir. Gövdesi dört köşelidir, yapraklar küçük, karşılıklı dizilmiş ve oval biçimlidir. Küçük, leylak-mor çiçekler yaprak koltuklarında halkalar halinde toplanır ve bitkiye boncuk dizisi gibi bir görünüm verir. Çiçeklenme yaz başından sonbahara kadar sürer. Ezilen yapraklar çok güçlü, keskin bir nane kokusu salar.
Yabani olarak göllerin, derelerin kıyılarında, sulak çayırlarda ve kışın su toplayan düzlüklerde bulunur. Türkiye'nin pek çok bölgesinde yayılış gösterir. Önemli bir nokta, halk arasında yarpuz denince Mentha longifolia gibi daha uzun boylu, tüylü yapraklı yabani nane türlerinin de kastedilmesidir. Bu yüzden aktardan alınan yarpuz, yöreye ve toplayıcıya göre biraz farklı türlerden oluşabilir.
Tarihçe
Antik çağ yazarları bu bitkiyi iyi tanıyordu. Dioskorides De Materia Medica adlı eserinde nane akrabası otlar arasında bunu da anar. Plinius ise Naturalis Historia'da bitkinin adını Latince pire anlamına gelen pulex sözcüğüne bağlar; eski çağlarda taze dalların pire ve böcek kovmak için yaygın ev yöntemi olarak serildiği anlatılır. Pulegium adı bu yüzden günümüze kadar bilimsel adda yaşamıştır.
Türkçedeki yarpuz sözcüğü ise yarpız biçimiyle de kullanılır ve Baytop'un sözlüğünde birkaç farklı nane türü için kayıtlıdır. Orta Çağ Avrupası'nda İngilizce pennyroyal adıyla bahçelerde ve manastır bahçelerinde yetiştirilen bu ot, günümüzde de kokulu bitkiler arasındaki yerini korur.
Kültürdeki yeri
Anadolu'da yarpuz kış hazırlığının bir parçasıdır. Yaz aylarında toplanan dallar demet yapılıp gölgede, havadar bir yerde kurutulur; kış boyunca bakır sahanlarda kaynayan çorbalara ve yoğurtlu yemeklere katılır. Birçok yörede ekşili köfte, tarhana ve bulgur çorbalarında son anda atılan bir tutam kuru yarpuz, yemeğin kokusunu tamamlayan unsur sayılır.
Koyunun, kuzunun et yemeklerinde ve soğuk yoğurt çorbalarında nane yerine yarpuz tercih eden yöreler vardır. Köylerde yarpuz demetleri tavanlardan sarkıtılır, kilerin ve çuvalların arasına konarak güzel koku vermesi sağlanır. Yabani nane toplamak, bahar ve yaz aylarında kadınların dere kıyılarında yaptığı eski bir uğraştır.
Mutfakta
Kuru yarpuz mutfakta baharat gibi kullanılır. Mercimek, yayla, domates ve tarhana çorbalarına, cacık ve yoğurtlu salatalara, pilav üstüne yakılan tereyağına birkaç tutam eklenir. Tadı nanenin serinliğinden daha keskin ve acımsıdır; bu yüzden azıcık kullanmak gerekir. Turşu kavanozlarına, özellikle salatalık ve karnabahar turşusuna da bir dal katılır.
Bitki çayı olarak kullanılacaksa bir çay kaşığı kurutulmuş yarpuz, sıcak suyla birkaç dakika demlenir. Kokusu ve tadı güçlü olduğu için çoğu kez diğer otlarla, örneğin kekik ya da adaçayıyla karıştırılarak içilir. Bütün kurutulmuş yapraklar, ağzı kapalı, ışık görmeyen bir kavanozda bir yıla yakın aromasını korur.
Sık sorulan sorular
Yarpuz nedir?
Yarpuz, nane ailesinden, keskin kokulu bir yabani ottur. Bilimsel olarak Mentha pulegium için kullanılır; ancak Türkiye'de yarpuz adı bazı yörelerde başka yabani nane türleri için de söylenir.
Yarpuz ile nane arasındaki fark nedir?
İkisi de Mentha cinsindendir. Nane genellikle bahçe naneleri ve melezleri için kullanılır, tadı daha yumuşaktır. Yarpuz ise daha keskin, daha yabani ve biraz acımsı bir kokuya sahiptir.
Yarpuz nerede yetişir?
Sulak çayırlarda, dere ve göl kenarlarında, nemli yol kenarlarında kendiliğinden yetişir. Türkiye'de birçok bölgede görülür.
Yarpuz nasıl saklanır?
Kurutulduktan sonra elle ufalanmadan bütün halde, ışıktan ve nemden uzak, kapağı sıkı bir cam kavanozda saklanır. Kullanılacağı zaman ufalanırsa kokusu daha taze kalır.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy). Plinius, Naturalis Historia (MS 1. yy). Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh University Press. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Grieve, M., A Modern Herbal, Londra, 1931.