Telefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / TokatTelefon ve WhatsApp ile sipariş: 0356 275 24 27 · Turhal'dan Türkiye'nin her yerine kargo · 1978'den beri babadan oğula aktar · Turhal / Tokat
Akdeniz ve Ege kıyılarında kendiliğinden yetişen yabani bir lavanta türüdür. Koyu mor, neredeyse siyah görünen çiçek başakları ve başağın tepesindeki pembe-mor, tavşan kulağına benzeyen yapraklarıyla kolayca tanınır. Keskin ve kafurumsu kokusuyla aktarların en bilinen kurutulmuş çiçeklerindendir.
Botanik özellikleri
30–100 cm boylanabilen, her dem yeşil, çok yıllık bir çalıdır. Gövdesi dört köşeli, dar ve şeritsi yaprakları sık, kısa tüylerle kaplı olduğu için gri-yeşil görünür.
Çiçekleri dal uçlarında yoğun, kısa ve kalın başaklar oluşturur; küçük çiçekler koyu mor renklidir. Başağın tepesinde, çiçek taşımayan ve bayrak gibi duran iri, pembe-mor renkli brakteler bulunur; bitkiyi öteki lavantalardan ayıran en belirgin özellik budur. Türkiye'de genellikle mart–haziran arasında çiçeklenir.
Kireçsiz, asitli ve kumlu topraklarda; maki ve frigana alanlarında, kızılçam ormanlarının açıklıklarında yaygındır. Türkiye'de başta Ege ve Akdeniz olmak üzere Marmara kıyılarında da görülür. Arıların çok ziyaret ettiği bir bal bitkisidir.
Tarihçe
Antik Çağ'dan beri bilinen bir bitkidir. MS 1. yüzyılda Kilikya'daki Anazarbos'ta (bugünkü Adana-Kozan yakınları) doğan Dioskorides, ünlü bitki kitabı De Materia Medica'da onu 'stoikhas' adıyla anlatır. Ad, bitkinin bol yetiştiği Güney Fransa açıklarındaki Stoechades (bugünkü Hyères) adalarından gelir.
Orta Çağ İslam dünyasının bitki ve tıp kitaplarında bu ad Arapçaya 'ustuhudus' olarak geçmiş; İbn Sina'nın el-Kanun'u gibi eserlerde yer almıştır. Osmanlı dönemi bitki kitaplarında ve aktar dükkânlarında da 'üstûhûdûs' adıyla bilinmiştir.
Rönesans Avrupası'nın resimli bitki kitaplarında (herbal) 'Stoechas' ya da 'French lavender' adıyla çizilmiş, bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilmiştir. Bugün bilimsel adı olan Lavandula stoechas, Linnaeus'un 1753 tarihli Species Plantarum eserinde verilmiştir.
Kültürdeki yeri
Türkçedeki 'karabaş' adı, uzaktan siyaha yakın görünen koyu mor çiçek başağından gelir. Ege ve Akdeniz köylerinde dağdan toplanıp demet hâlinde kurutulur; kurutulmuş çiçekler kokusu için çamaşır dolaplarına, çeyiz sandıklarına ve yastık aralarına konur.
Lavanta adının Latince 'yıkamak' anlamındaki 'lavare' fiiliyle ilişkilendirilmesi yaygındır; lavantalar Akdeniz'in hamam ve yıkanma geleneğinde koku verici olarak kullanılmıştır. Bahar aylarında kıyı tepelerini mora boyayan karabaş, yöre arıcılığının da önemli çiçeklerinden biridir.
Mutfakta
Lavantalar arasında en keskin, kafurumsu kokulu olanlardandır; bu yüzden yemeklerde pek kullanılmaz. Kurutulmuş çiçekleri az miktarda bitki çayı karışımlarına katılır; kokusu baskın olduğundan bir tutamı yeterlidir.
Çiçeklerinden damıtma yoluyla uçucu yağ ve çiçek suyu (hidrolat) elde edilir; bunlar daha çok koku ve kişisel bakım amaçlı kullanılır.
Sık sorulan sorular
Karabaş otu nedir?
Karabaş otu (Lavandula stoechas), Akdeniz ve Ege kıyılarında yabani olarak yetişen, koyu mor başaklı bir lavanta türüdür. Ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasındandır; kurutulmuş çiçekleri aktarlarda satılır.
Karabaş otu ile lavanta aynı bitki mi?
İkisi de lavanta cinsindendir ama farklı türlerdir. Bahçelerde ve Isparta'da tarlada yetiştirilen lavanta çoğunlukla Lavandula angustifolia ile onun melezi olan lavandindir; karabaş ise Lavandula stoechas'tır. Karabaşın başağı daha kısa ve kalındır, tepesinde tavşan kulağına benzeyen pembe-mor yaprakları vardır ve kokusu daha keskin, kafurumsudur.
Karabaş otu nerede yetişir?
Türkiye'de başta Ege ve Akdeniz olmak üzere Marmara kıyılarında görülür. Kireçsiz, asitli ve kumlu toprakları sever; maki alanlarında ve kızılçam ormanlarının açıklıklarında yaygındır. Mart–haziran arasında çiçeklenir.
Karabaş otunun Latince adı nedir?
Lavandula stoechas L. 'Stoechas' adı, Antik Çağ'da bitkinin bol yetiştiği Güney Fransa açıklarındaki Stoechades (bugünkü Hyères) adalarından gelir. Osmanlı aktarları ise ona Arapçadan geçen 'üstûhûdûs' adını verirdi.
Kurutulmuş karabaş otu nasıl saklanır?
Ağzı sıkı kapanan bir kapta; serin, kuru ve güneş görmeyen bir yerde saklanmalıdır. Böylece çiçeklerin rengi ve kokusu daha uzun süre korunur.
Kaynaklar
Dioskorides, De Materia Medica (MS 1. yy), III. kitap. Davis, P.H. (ed.), Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Cilt 7, Edinburgh University Press, 1982. Baytop, T., Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 1994. Upson, T. & Andrews, S., The Genus Lavandula, Royal Botanic Gardens, Kew, 2004.